Căn cứ kháng chiến của Hai Bà Trưng ở đâu?

Từ những khảo cứu công phu và phát hiện ít người biết đến, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến lần giở lại dấu tích Cấm Khê – căn cứ kháng chiến gắn với Hai Bà Trưng, mở ra một cách nhìn mới về địa thế, lịch sử và ký ức ngàn năm còn lặng lẽ chảy trong lòng đất Thạch Thất.

Suối bao giờ cũng bắt nguồn từ núi. Nơi nào có dãy núi dài và cao ắt có suối lớn, nước chảy quanh năm. Nơi nào núi thấp suối thường nhỏ và cạn vào mùa khô. Suối đổ từ trên cao xuống thành thác.

Hà Nội có khoảng hơn chục con suối dài và ngắn tập trung chủ yếu ở vùng đất Ba Vì, Thạch Thất và Sóc Sơn. Năm 1960 để giữ nước phục vụ sản xuất nông nghiệp người ta đắp đập giữ nước suối Cầu Rồng và Yên Cư chảy từ núi Ba Vì xuống và đặt hồ thủy lợi này là Suối Hai. Trên địa bàn huyện Thạch Thất cũ cũng có hồ thủy lợi gọi là Đông Mô. Hồ do hai con suối chảy vào là Đồng Mô và Đồng Dơi.

Ở Sơn Tây, Ba Vì có suối Vai Ca chảy vào sông Tích. Chân núi Ba Vì có suối Ngọc Hoa, suối Ngà, suối Tiên, có thác Mơ, thác Đa. Ở huyện Sóc Sơn cũ có suối Đồng Đò chảy vào hồ Đồng Đò, các suối nhỏ dưới chân dãy Tam Đảo chảy vào hồ thủy lợi Đồng Quan.

Thạch Thất là vùng đất gốc của người Việt cổ, xưa có suối chảy qua. Và cho đến nay vẫn còn ít người biết con suối này chính là căn cứ kháng chiến của Hai Bà Trưng. Tháng 2 năm 40, Trưng Trắc và Trưng Nhị phất cờ khởi nghĩa chống quân Đông Hán đã nhận được sự ủng hộ của dân chúng Âu Lạc nên cuộc khỏi nghĩa do Hai Bà lãnh đạo đã giành thắng lợi.

Nhưng đầu năm 41, nhà Đông Hán lại sai tướng Mã Viện cầm đầu đội quân sang xâm lược nước ta. Vì quân sĩ còn non trẻ, thiếu kinh nghiệm chiến đấu nên không chống đỡ được hai cánh quân thủy bộ hùng mạnh của Mã Viện nên Hai Bà đã cho rút quân về Cấm Khê lập căn cứ kháng chiến. Năm 43, quân sĩ của Hai Bà dù rất quyết chiến song đã thua trận. Hai Bà gieo mình xuống sông Hát Giang (sông Đáy) tự vẫn.

Nhưng Cấm Khê ở đâu? Trong một thời gian dài các nhà nghiên cứu lịch sử không thống nhất được địa điểm Cấm Khê. Có sách nói Cấm Khê thuộc đất Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc), lại có ý kiến cho rằng Cấm Khê thuộc huyện Yên Lạc (Vĩnh Phúc).

Thế nhưng về quân sự, Cấm Khê ở Vĩnh Tường hay ở Yên Lạc đều không hợp lý, vì cả hai vị trí này ở trên một dải đồng bằng hẹp nằm ngay bên tả ngạn sông Hồng, vào mùa mưa lũ hằng năm thường bị ngập nước. Ở dải đồng bằng, làm sao Hai Bà có thể tổ chức kháng chiến chống lại cuộc bao vây càn quét của hai vạn quân giặc đang nắm ưu thế trong mấy năm?

Như vậy, căn cứ kháng chiến phải là nơi hiểm yếu, có thể phòng ngự, song lại phải mở để kết nối với các căn cứ khác và nhận tiếp tế lương thực của dân chúng thì mới có thể bảo vệ được căn cứ trong mấy năm.

Sau khi khảo cứu tư liệu và nghiên cứu trên thực địa, năm 1973, nhà sử học Đinh Văn Nhật đã tìm ra Cấm Khê chính là khu vực thung lũng Kim Khê (gọi nôm là Suối Vàng), nơi có con suối Vàng chảy qua.

Suối này bắt nguồn từ núi Viên Nam cao 1000m ở huyện Lương Sơn của tỉnh Hòa Bình cũ, chảy qua xóm Vàng vào địa hạt xã Hạ Bằng (huyện Thạch Thất) thành suối Hạ Bằng, rồi đổ vào sông Con ở huyện Quốc Oai. Thung lũng Suối Vàng cũng gần Hạ Lôi - Kẻ Lói, được coi là quê hương của Hai Bà.

Những phát hiện đó đã được Hội đồng khoa học của Hội khoa học lịch sử Việt Nam đi điền dã thẩm định và công nhận. Tuy nhiên thời kỳ đó đất nước còn chiến tranh nên kết quả nghiên cứu này không được chú ý.