Nhưng để đảm nhận công việc này, các tài xế nước ngoài không chỉ cần kỹ năng điều khiển phương tiện mà còn phải vượt qua rào cản ngôn ngữ, văn hóa và hàng loạt tiêu chuẩn đào tạo khắt khe.
Giải bài toán thiếu tài xế xe buýt
“Tôi rất mong chờ ngày được chính thức làm việc. Tôi sẽ đưa hành khách đến nơi an toàn."
Đó là chia sẻ của Mahat Rismartanti, cô gái 27 tuổi đến từ Indonesia, trước khi chính thức trở thành tài xế xe buýt tại Nhật Bản. Tháng 9 năm ngoái, Mahat tới Nhật theo chương trình visa lao động kỹ năng đặc định. Sáu tháng sau, cô mới đủ điều kiện ngồi sau vô-lăng của chiếc xe buýt chở khách.
Ước mơ của Mahat trở thành hiện thực, nhưng phía sau hành trình này phản ánh thực tế mà ngành vận tải Nhật Bản đang đối mặt. Đó là tình trạng thiếu tài xế ngày càng nghiêm trọng, buộc nhiều doanh nghiệp phải mở rộng cửa với lao động nước ngoài để duy trì hoạt động.
Bước vào mùa du lịch sôi động, nhu cầu đi lại của người dân và du khách tăng lên cũng là lúc áp lực thiếu tài xế xe buýt bộc lộ rõ hơn. Ở nhiều địa phương, không ít doanh nghiệp phải cắt giảm tuyến hoặc tần suất hoạt động vì không đủ người điều khiển phương tiện. Điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc đi lại hằng ngày của người dân cũng như hoạt động du lịch.
Phóng viên Kênh NHK World thông tin: “Tình trạng thiếu tài xế ngày càng nghiêm trọng khiến dịch vụ xe buýt tại Nhật Bản bị cắt giảm. Các công ty xe buýt trên khắp cả nước đang tìm đến các tài xế nước ngoài để bù đắp sự thiếu hụt này.”
Tuy nhiên, đây không đơn thuần là giải pháp tuyển thêm người. Những lao động được lựa chọn phải trải qua quá trình đào tạo bài bản trước khi được phép chở khách, vừa đáp ứng yêu cầu kỹ năng lái xe, vừa có khả năng giao tiếp bằng tiếng Nhật và xử lý các tình huống phát sinh trong quá trình phục vụ.
Tokyu Bus, một trong những doanh nghiệp xe buýt lớn của Nhật Bản, là nơi Mahat cùng hai lao động Indonesia khác được tuyển dụng theo chương trình này.
Theo doanh nghiệp, lực lượng tài xế hiện nay già hóa rất nhanh. Khoảng 60% tài xế của Tokyu Bus từ 50 tuổi trở lên. Khi nhiều người sắp nghỉ hưu, việc tìm kiếm lớp tài xế kế cận trở thành nhiệm vụ cấp bách.
Bà Okano Kyoko, Giám đốc điều hành Tokyu Bus, cho biết: “Bài toán thiếu lao động sẽ còn nghiêm trọng hơn trong tương lai. Chúng tôi không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải tiếp tục tuyển dụng lao động nước ngoài"
Không chỉ Tokyu Bus, nhiều doanh nghiệp vận tải trên khắp Nhật Bản cũng đứng trước sức ép tương tự. Theo ước tính, Nhật có thể thiếu khoảng 30.000 tài xế xe buýt trong những năm tới nếu không bổ sung được lực lượng lao động mới.
Áp lực tuyển dụng được thể hiện rõ tại các sự kiện giới thiệu việc làm dành cho nghề lái xe buýt. Trong một hội chợ việc làm gần đây, có tới gần 40 doanh nghiệp vận tải cùng tham gia tìm kiếm nhân sự. Để thu hút người lao động, nhiều công ty sẵn sàng đưa ra các khoản thưởng và chế độ đãi ngộ hấp dẫn. Ngay cả những ứng viên chưa từng điều khiển xe cỡ lớn cũng được chào đón, bởi doanh nghiệp chấp nhận đào tạo từ đầu nếu tìm được người có mong muốn gắn bó với nghề.
Trong bối cảnh nguồn nhân lực trong nước ngày càng khan hiếm, lao động nước ngoài đang dần trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển của nhiều doanh nghiệp vận tải.Tuy nhiên, tuyển được người mới chỉ là bước khởi đầu. Với những lao động nước ngoài như Mahat, thử thách thực sự bắt đầu từ quá trình đào tạo để có thể đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe của Nhật.
Đào tạo tài xế nước ngoài
Mahat phải hoàn thành nhiều yêu cầu bắt buộc trước khi được phép hành nghề. Cô thi lấy giấy phép lái xe chuyên dụng, đồng thời học tiếng Nhật để phục vụ công việc. Không chỉ học cách điều khiển xe an toàn, tài xế nước ngoài còn phải làm quen với những quy chuẩn phục vụ hành khách mà các doanh nghiệp vận tải Nhật Bản luôn đặt lên hàng đầu. Đáng nói, trở ngại lớn nhất của họ không nằm ở kỹ năng lái xe mà là rào cản ngôn ngữ.
Khả năng điều khiển phương tiện có thể được rèn luyện qua thời gian, nhưng để giao tiếp lưu loát với hành khách, hướng dẫn trong những tình huống bất ngờ hay xử lý các sự cố như thanh toán tiền vé, chậm chuyến hoặc trường hợp khẩn cấp lại là thử thách không nhỏ. Đây cũng là lý do các doanh nghiệp phải đầu tư nhiều thời gian và chi phí cho việc đào tạo tiếng Nhật trước khi các tài xế có thể chính thức làm việc.
Phóng viên Kênh NHK World chia sẻ: “Dù có kỹ năng lái xe tốt, giao tiếp bằng tiếng Nhật lại là thử thách lớn nhất đối với lao động nước ngoài. Họ cần dành nhiều giờ học cẩm nang lái xe tại nhà, nỗ lực vượt qua rào cản mà những người bản ngữ không phải đối mặt.”
Không chỉ Tokyu Bus, nhiều doanh nghiệp vận tải trên khắp Nhật Bản cũng đang mở rộng tuyển dụng lao động nước ngoài. Chính phủ đặt mục tiêu tiếp nhận khoảng 22.100 lao động trong lĩnh vực vận tải ô tô theo diện kỹ năng đặc định trước cuối tháng 3 năm 2029.
Dù vậy, mở rộng tuyển dụng không đồng nghĩa với việc nới lỏng tiêu chuẩn. Hiệp hội Xe buýt Nhật Bản yêu cầu các doanh nghiệp bảo đảm tài xế phải có đầy đủ giấy phép, thành thạo điều khiển xe cỡ lớn và đủ khả năng vận chuyển hành khách độc lập trước khi chính thức làm việc.
Tuy nhiên, bài toán nhân lực của ngành xe buýt vẫn chưa có lời giải dễ dàng. Một số doanh nghiệp đã kéo dài tuổi nghỉ hưu của tài xế lên 70 tuổi, nhưng nhiều địa phương vẫn phải cắt giảm tuyến và giảm tần suất hoạt động vì thiếu người cầm lái.
Với người cao tuổi, người đi làm và cả khách du lịch, xe buýt vẫn là mắt xích quan trọng trong mạng lưới giao thông Nhật Bản. Trong tương lai, để những chuyến xe tiếp tục lăn bánh an toàn và đúng giờ, lực lượng tài xế đến từ nước ngoài như Mahat có thể sẽ ngày càng giữ vai trò quan trọng.
Câu chuyện tuyển dụng tài xế nước ngoài của Nhật Bản cũng mở ra một cơ hội đáng chú ý đối với Việt Nam. Mới đây, thành phố Sapporo, thuộc tỉnh Hokkaido, đã khởi động chương trình đào tạo tài xế xe buýt nước ngoài để ứng phó với tình trạng thiếu hụt nhân lực ngày càng nghiêm trọng.
Năm 2024, thành phố chỉ còn hơn 7.000 chuyến xe buýt hoạt động mỗi ngày, giảm 24% so với năm 2019. Ba doanh nghiệp vận tải lớn chỉ còn khoảng 1.500 tài xế, ít hơn khoảng 300 người so với bốn năm trước, trong khi 70% lực lượng hiện nay ở độ tuổi 50-60 và sẽ nghỉ hưu trong những năm tới.
Điểm đáng chú ý, Sapporo lựa chọn Việt Nam là quốc gia đầu tiên triển khai tuyển dụng. Theo kế hoạch, các học viên sẽ được đào tạo ngay tại Việt Nam từ giữa năm 2026, bao gồm học lái xe, tiếng Nhật và tìm hiểu văn hóa, phong tục Nhật Bản. Sau đó, họ tiếp tục sang Nhật để học kỹ năng lái xe chuyên sâu trong khoảng một năm trước khi chính thức làm việc từ năm 2028. Toàn bộ chi phí học tiếng Nhật tại Việt Nam và chi phí di chuyển đến Sapporo sẽ do chính quyền thành phố hỗ trợ.
Đây được xem là một bước đi mới khi chính quyền địa phương trực tiếp tham gia tuyển dụng và đào tạo lao động nước ngoài thay vì chỉ để doanh nghiệp tự thực hiện.