Suốt nhiều năm qua, những dòng kênh ô nhiễm, những khu nhà ổ chuột ven sông, những con hẻm chật chội hay các khu dân cư xuống cấp không đơn thuần là "điểm nghẽn" trong câu chuyện mỹ quan đô thị.
Đằng sau đó là tình trạng ngập nước kéo dài, môi trường sống thiếu an toàn và chất lượng sống thấp của hàng chục nghìn người dân.
Trong bối cảnh đó, 40.000 căn nhà ven kênh rạch sẽ được di dời trong giai đoạn 2026-2030. Những khu dân cư xuống cấp như Mả Lạng, Chợ Gà - Gạo sẽ được chỉnh trang. Biến "đất vàng" thành công viên.
Thay “áo mới” cho Chợ Bến Thành, Hồ Con Rùa, vòng xoay Lăng Cha Cả. Đó không chỉ là những con số đầu tư, quyết định này cho thấy sự thay đổi trong cách nhìn nhận giá trị phát triển đô thị, vừa giúp tối đa hóa lợi ích kinh tế, vừa hướng tới lợi ích lâu dài cho cộng đồng.
Bởi vậy, chỉnh trang đô thị không thể chỉ được nhìn dưới góc độ quy hoạch kiến trúc hay xây dựng hạ tầng. Đây là quá trình tái thiết toàn diện không gian đô thị, đồng thời tái cấu trúc đời sống kinh tế, xã hội và môi trường của một siêu đô thị đang không ngừng phát triển.
Những dự án như cải tạo rạch Xuyên Tâm, Kênh Đôi hay xây dựng chuỗi công viên ven sông không những mở thêm tuyến đường mới, những bờ kè mới hay những mảng xanh mới.
Giá trị lớn hơn nằm ở việc khơi thông dòng chảy, cải thiện chất lượng môi trường, tạo thêm không gian công cộng và mở ra dư địa phát triển cho kinh tế dịch vụ, du lịch, văn hóa cũng như nâng cao sức hấp dẫn của thành phố đối với nhà đầu tư và người dân.
Một đô thị hiện đại không được đánh giá chỉ bằng những tòa nhà cao tầng hay những đại lộ rộng lớn, mà còn bằng khả năng mang đến cho người dân môi trường sống tốt, giao thông thuận tiện, không gian xanh và cơ hội phát triển bền vững.
Tuy nhiên, bất kỳ cuộc "đại phẫu" nào cũng đi kèm những thách thức không nhỏ. Thành phố cần số vốn “khổng lồ”, trong khi nguồn ngân sách có hạn. Chưa kể, phía sau mỗi căn nhà là kế sinh nhai, là ký ức nhiều thế hệ và là nỗi lo về tương lai.
Người dân đồng thuận với chủ trương phát triển, nhưng điều họ mong muốn không chỉ là một khoản đền bù thỏa đáng mà còn là một nơi ở mới tốt hơn, cơ hội tiếp tục làm ăn, học tập và ổn định cuộc sống.
Chính vì vậy, việc TP.HCM chủ động vận dụng các cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 98/2025 và Nghị quyết 260/2025 của Quốc hội, được xem là chìa khóa để tháo gỡ "nút thắt" về vốn và cơ chế đầu tư.
Các chính sách tạo điều kiện để thành phố đẩy mạnh mô hình đối tác công - tư (PPP), khai thác hiệu quả quỹ đất sau chỉnh trang, thu hút các nhà đầu tư chiến lược; mở ra cơ hội rút ngắn quy trình triển khai những dự án vốn kéo dài nhiều năm vì vướng mắc thủ tục.
Quan trọng hơn, cơ chế đặc thù còn giúp thành phố chủ động hơn trong việc bố trí quỹ nhà tái định cư, phát triển nhà ở xã hội và cân đối hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Và để cơ chế đặc thù phát huy hiệu quả phải đi cùng một nền quản trị nh bạch, công khai và trách nhiệm. Đó là việc lựa chọn nhà đầu tư, sử dụng nguồn lực đất đai hay phân bổ quỹ tái định cư phải được giám sát chặt chẽ để bảo đảm mọi nguồn lực đều hướng đến mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng sống của người dân, thay vì chăm chăm vào những lợi ích kinh tế ngắn hạn.
Cùng với đó, quá trình tái thiết đô thị cũng cần được đặt trong tầm nhìn dài hạn về phát triển bền vững. Giải quyết nhà ven kênh phải đi cùng chống ngập; cải tạo khu dân cư phải gắn với nâng cấp hạ tầng kỹ thuật; mở rộng không gian công cộng phải song hành với phát triển hạ tầng xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Chỉ khi các mục tiêu ấy được triển khai đồng bộ, thành phố mới có thể xử lý tận gốc những "điểm nghẽn" đã tồn tại nhiều thập niên.
Nếu thực hiện thành công, chương trình chỉnh trang đô thị giai đoạn 2026-2030 sẽ không chỉ mang đến một diện mạo hiện đại hơn cho TP.HCM, mà còn tạo nền tảng quan trọng để thành phố nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển kinh tế - xã hội bền vững và khẳng định vị thế của một siêu đô thị năng động, văn nh.
Và trong hành trình phát triển đó, điều cốt lõi là, “một thành phố đáng sống” không chỉ được tạo nên bằng những công trình mới, mà bằng chất lượng cuộc sống mới./.