Chiến dịch chỉnh trang đô thị của thành phố không chỉ là câu chuyện quy hoạch kiến trúc, thay đổi diện mạo đô thị, mà là một cuộc "đại phẫu" toàn diện tác động sâu sắc đến kinh tế, xã hội và đời sống nhân sinh.
TPHCM đặt mục tiêu tăng quy mô chương trình chỉnh trang đô thị, di dời nhà ven kênh rạch từ 20.000 căn lên 40.000 căn. Trong đó, dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm và Kênh Đôi là những dự án trọng điểm, có quy mô lớn nhất tại TPHCM. Các dự án tập trung vào xây dựng hệ thống kè, mở rộng các tuyến đường ven kênh rạch, xây dựng hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, làm sạch nguồn nước bị ô nhiễm, tạo thêm mảng xanh, mở ra không gian mới đô thị sinh thái ven sông kết hợp mô hình kinh tế “trên bến dưới thuyền”.
Ông Phạm Văn Tồn, Phó Chủ tịch UBND phường Bình Lợi Trung cho biết, để đảm bảo tiến độ dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm, địa phương đã tăng tốc thực hiện công tác giải phóng mặt bằng: “Thời gian qua, địa phương tập trung tuyên truyền, vận động người dân đồng thuận bàn giao mặt bằng, bởi đây là công trình trọng điểm của thành phố, góp phần thay đổi diện mạo đô thị trong thời gian tới. Quan điểm của phường là ưu tiên thuyết phục, tạo sự đồng thuận từ người dân".
Để tăng mảng xanh, thành phố cũng đã quyết định thu hồi nhiều khu "đất vàng" trung tâm như khu cảng Nhà Rồng Khánh Hội, số 1 Lý Thái Tổ hay khu đất nhà thi đấu Phan Đình Phùng để cải tạo thành công viên, không gian công cộng; qua đó nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ người dân và giới chuyên gia. Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn nhận định:
"Tôi cho rằng đây là một quyết định rất bền vững và góp phần thúc đẩy gia tăng giá trị đô thị toàn cầu và trung tâm của siêu đô thị. Không riêng khu vực cảng Sài Gòn này mà cả một cái chuỗi không gian xanh hai bên sông Sài Gòn từ cầu Tân Thuận cho đến cầu Sài Gòn và xa hơn là đến Thanh Đa, đây là cơ hội để chúng ta có một chuỗi không gian xanh văn hóa công cộng. Sở dĩ tôi nói đây là quyết định thông nh về kinh tế là bởi vì một đô thị mà chỉ có nhà cao tầng thì không hề hấp dẫn”.
Mới đây là dự án chỉnh trang khu Mả Lạng (phường Cầu Ông Lãnh) và Chợ Gà - Gạo (phường Bến Thành), dự kiến khởi công trong quý 3/2026. Dự án góp phần thay đổi diện mạo cảnh quan lỗi trung tâm và giúp người dân có cơ hội ổn định cuộc sống sau nhiều năm chật vật trong những căn nhà chật hẹp, xuống cấp.
Trước hàng loạt dự án chỉnh trang đô thị của thành phố, người dân rất vui mừng ủng hộ, song vẫn còn không ít lo lắng về việc đền bù, chất lượng nơi ở mới và mong muốn dự án sớm được thực thi để tránh ảnh hưởng đến cuộc sống người dân nơi đây:
"Nếu giải tỏa cũng là chủ trương của nhà nước muốn thành phố ngày càng đẹp hơn, điều đó cũng đồng tình và tán đồng nhưng nếu làm phải làm liền".
"Thời gian tới đổi chỗ ở mới tôi có mặt bằng để buôn bán, kinh doanh tiếp hay không, tôi chỉ lo điều đó thôi".
"Khi nhà đầu tư nào đầu tư vào đây phải đáp ứng cho dân chỗ ở ổn định".
Theo Sở Xây dựng, để triển khai chương trình chỉnh trang đô thị cần nguồn vốn rất lớn, đặc biệt là đề án di dời nhà ven kênh. Để giải quyết bài toán này, thành phố đang đẩy mạnh vận dụng các cơ chế đặc thù; đồng thời đa dạng hóa quỹ nhà tái định cư để các hộ dân có thể tiếp cận được chỗ ở tốt hơn.
Ông Trịnh Quốc Dũng, Phó Trưởng phòng Hạ tầng kỹ thuật, Sở Xây dựng TP.HCM cho biết: “Sở Xây dựng đang phối hợp xây dựng phương án để trình UBND Thành phố áp dụng các cơ chế theo Nghị quyết 260 và Nghị định số 257 của Chính phủ nhằm triển khai các dự án theo hình thức đối tác công tư. Đồng thời, thành phố cũng đề xuất xây dựng nhà ở xã hội phục vụ tái định cư, bảo đảm người dân có nơi ở ổn định sau khi di dời”.
Mục tiêu của chương trình chỉnh trang đô thị giai đoạn 2026-2030 rất thách thức nhưng đồng thời cũng là động lực để thành phố hướng đến việc nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, thực hiện đúng quy hoạch về phát triển đô thị, đảm bảo chống ùn tắc giao thông, chống ngập, giải quyết khâu vệ sinh môi trường, hướng tới xây dựng TP.HCM trở thành kiểu mẫu trong mô hình phát triển đô thị.
Đại chỉnh trang đô thị: Kiến tạo một TPHCM đáng sống
TP.HCM là đô thị đặc biệt với quy mô dân số cao nhất nước, thực tế đã vượt trên 14 triệu người. Áp lực gia tăng dân số nhanh trong nhiều năm đã khiến hệ thống hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội của thành phố luôn trong tình trạng quá tải. Suốt nhiều năm qua, những dòng kênh ô nhiễm, những khu nhà ổ chuột ven sông, những con hẻm chật chội hay các khu dân cư xuống cấp không đơn thuần là "điểm nghẽn" trong câu chuyện mỹ quan đô thị. Đằng sau đó là tình trạng ngập nước kéo dài, môi trường sống thiếu an toàn và chất lượng sống thấp của hàng chục nghìn người dân.
Trong bối cảnh đó, 40.000 căn nhà ven kênh rạch sẽ được di dời trong giai đoạn 2026-2030. Những khu dân cư xuống cấp như Mả Lạng, Chợ Gà - Gạo sẽ được chỉnh trang. Biến "đất vàng" thành công viên. Thay “áo mới” cho Chợ Bến Thành, Hồ Con Rùa, vòng xoay Lăng Cha Cả. Đó không chỉ là những con số đầu tư, quyết định này cho thấy sự thay đổi trong cách nhìn nhận giá trị phát triển đô thị, vừa giúp tối đa hóa lợi ích kinh tế, vừa hướng tới lợi ích lâu dài cho cộng đồng.
Bởi vậy, chỉnh trang đô thị không thể chỉ được nhìn dưới góc độ quy hoạch kiến trúc hay xây dựng hạ tầng. Đây là quá trình tái thiết toàn diện không gian đô thị, đồng thời tái cấu trúc đời sống kinh tế, xã hội và môi trường của một siêu đô thị đang không ngừng phát triển.
Những dự án như cải tạo rạch Xuyên Tâm, Kênh Đôi hay xây dựng chuỗi công viên ven sông không những mở thêm tuyến đường mới, những bờ kè mới hay những mảng xanh mới. Giá trị lớn hơn nằm ở việc khơi thông dòng chảy, cải thiện chất lượng môi trường, tạo thêm không gian công cộng và mở ra dư địa phát triển cho kinh tế dịch vụ, du lịch, văn hóa cũng như nâng cao sức hấp dẫn của thành phố đối với nhà đầu tư và người dân. Một đô thị hiện đại không được đánh giá chỉ bằng những tòa nhà cao tầng hay những đại lộ rộng lớn, mà còn bằng khả năng mang đến cho người dân môi trường sống tốt, giao thông thuận tiện, không gian xanh và cơ hội phát triển bền vững.
Tuy nhiên, bất kỳ cuộc "đại phẫu" nào cũng đi kèm những thách thức không nhỏ. Thành phố cần số vốn “khổng lồ”, trong khi nguồn ngân sách có hạn. Chưa kể, phía sau mỗi căn nhà là kế sinh nhai, là ký ức nhiều thế hệ và là nỗi lo về tương lai. Người dân đồng thuận với chủ trương phát triển, nhưng điều họ mong muốn không chỉ là một khoản đền bù thỏa đáng mà còn là một nơi ở mới tốt hơn, cơ hội tiếp tục làm ăn, học tập và ổn định cuộc sống.
Chính vì vậy, việc TPHCM chủ động vận dụng các cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 98/2025 và Nghị quyết 260/2025 của Quốc hội, được xem là chìa khóa để tháo gỡ "nút thắt" về vốn và cơ chế đầu tư. Các chính sách tạo điều kiện để thành phố đẩy mạnh mô hình đối tác công - tư (PPP), khai thác hiệu quả quỹ đất sau chỉnh trang, thu hút các nhà đầu tư chiến lược; mở ra cơ hội rút ngắn quy trình triển khai những dự án vốn kéo dài nhiều năm vì vướng mắc thủ tục. Quan trọng hơn, cơ chế đặc thù còn giúp thành phố chủ động hơn trong việc bố trí quỹ nhà tái định cư, phát triển nhà ở xã hội và cân đối hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Và để cơ chế đặc thù phát huy hiệu quả phải đi cùng một nền quản trị nh bạch, công khai và trách nhiệm. Đó là việc lựa chọn nhà đầu tư, sử dụng nguồn lực đất đai hay phân bổ quỹ tái định cư phải được giám sát chặt chẽ để bảo đảm mọi nguồn lực đều hướng đến mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng sống của người dân, thay vì chăm chăm vào những lợi ích kinh tế ngắn hạn.
Cùng với đó, quá trình tái thiết đô thị cũng cần được đặt trong tầm nhìn dài hạn về phát triển bền vững. Giải quyết nhà ven kênh phải đi cùng chống ngập; cải tạo khu dân cư phải gắn với nâng cấp hạ tầng kỹ thuật; mở rộng không gian công cộng phải song hành với phát triển hạ tầng xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Chỉ khi các mục tiêu ấy được triển khai đồng bộ, thành phố mới có thể xử lý tận gốc những "điểm nghẽn" đã tồn tại nhiều thập niên.
Nếu thực hiện thành công, chương trình chỉnh trang đô thị giai đoạn 2026-2030 sẽ không chỉ mang đến một diện mạo hiện đại hơn cho TPHCM, mà còn tạo nền tảng quan trọng để thành phố nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển kinh tế - xã hội bền vững và khẳng định vị thế của một siêu đô thị năng động, văn nh. Và trong hành trình phát triển đó, điều cốt lõi là, “một thành phố đáng sống” không chỉ được tạo nên bằng những công trình mới, mà bằng chất lượng cuộc sống mới./.