Chuyện hôm nay: Em hay con?

Nghe nội dung chi tiết tại đây:

Trong bức thư gửi học sinh nhân ngày khai trường năm 1945, cụ Hồ Chí Minh viết: “…Trong công cuộc kiến thiết nước nhà, trông mong, chờ đợi các em rất nhiều. Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn công học tập của các em…”.

Trong khá nhiều năm, tôi được biết bức thư này ở một bản được sửa đổi. Trong đó, đại từ nhân xưng của cụ Hồ Chí Minh sử dụng trong thư là “các em” đã được thay bằng “các cháu”: “… Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các cháu…”.

Cụ Hồ Chí Minh đã không sử dụng từ các cháu để xưng hô với các học sinh của nước nhà trong những ngày đầu độc lập. Thậm chí, tôi rất xúc động và tôi suy nghĩ rất nhiều về một câu khác của bác Hồ cũng trong bức thư này: “Các em hãy nghe lời tôi, lời của một người anh lớn lúc nào cũng ân cần, mong mỏi cho các em được giỏi giang”.

Cụ Hồ Chí Minh là một người rất kỹ lưỡng về mặt câu chữ, ngôn ngữ và cách xưng hô. Mặc dầu là một người đã bôn ba ở nhiều nơi, thành thạo nhiều ngoại ngữ, nhưng cụ Hồ là một người rất để tâm và rất cẩn trọng trong việc sử dụng các đại từ nhân xưng. Cách gọi người đối diện với mình, người cụ gọi là ngài, người thì gọi là cụ, người thì gọi là anh em vậy.

Vậy tại sao trong bức thư gửi thiếu niên, bác Hồ lại không xưng mình là bác là chú (dù tuổi của cụ Hồ lúc đó năm 1945 hoàn toàn có thể xưng hô như vậy).

Tôi nói điều này để bày tỏ một băn khoăn khác của tôi.

Khi ngày nay, rất phổ biến trong các trường đại học, chứ không phải chỉ trong các trường trung học hay các trường mẫu giáo, cách xưng hô của thầy cô giáo với học sinh gần như đã thay đổi. Mọi người gọi học sinh là con.

Tôi nhớ mười mấy năm trước, khi con tôi bắt đầu đi học, cháu đã rất băn khoăn với việc: “Tại sao cô giáo lại gọi là con? Con đâu có phải là con của cô giáo? Con chỉ là con của bố mẹ thôi chứ?”.

Và rồi cháu đã phải làm quen với việc đấy, mặc dù đã nhiều lần khi nói chuyện với các nhà giáo dục, với các thầy cô giáo, tôi đã đặt ra vấn đề và tôi đề xuất đừng gọi học sinh.

Và việc gọi học sinh bằng con, tôi nghĩ còn liên quan đến một chuyện nữa.

Khi gọi học sinh là con, thì thầy cô giáo (là các nhà giáo dục) cũng sẽ tự coi mình là bố mẹ, là người có những quyền năng giống như bố mẹ, có những sự thân thiết giống như bố mẹ. Và từ đó cách cư xử đối với học sinh cũng sẽ bị lẫn lộn giữa vai trò của người thầy cô giáo với vai trò của bố mẹ trong gia đình. Việc phân định không rõ ràng ảnh hưởng đến cách giáo dục.

Thời của chúng tôi đi học, thầy cô giáo cũng rất gần gũi, chia sẻ, thân thiện. Nhưng chúng tôi không “bị” gọi là con (tôi xin được dùng tự bị ở đây). Kể cả những thầy cô giáo rất già, nhiều tuổi hơn bố mẹ chúng tôi, thì chúng tôi vẫn gọi là thầy và xưng em.

Chữ em ở chừng mực nào vừa phân định đó vai trò của học sinh, nhưng chừng mực nào đó cũng làm cho học sinh tự tin hơn, cảm thấy cái tôi của mình được trân trọng, chứ không phải xưng hô là con giống như lở nhà với bố mẹ. Theo truyền thống của nước mình, con cái sẽ phải nghe lời bố mẹ, phải có những nguyên tắc riêng trong gia đình.

Thứ hai, chúng ta vẫn thường nói vui là không có gì khó bằng các đại từ nhân xưng của người Việt. Thầy cô giáo gọi học sinh là con, đâu đó đã khuyến khích một cách sử dụng sai về đại từ nhân xưng. Các học sinh không phải là con của các thầy cô giáo.

Nếu như xưng hô như vậy cũng có thể dẫn đến những cách xưng hô sai khác, tạo ra một cách hiểu nhầm lẫn về vai trò của một mối quan hệ. Vì trong tiếng Việt, đại từ nhân xưng đôi khi sẽ quyết định vị trí hay tính chất của một mối quan hệ.

Một lần nữa, tôi lại muốn nhắc đến bức thư của cụ Hồ gửi cho học sinh, nhân ngày khai trường năm 1945, mùa đầu tiên của học sinh đến trường sau ngày độc lập. Tôi nghĩ, cách cụ Hồ xưng hô với học sinh lúc đó nên được coi là một ví dụ để ngành giáo dục có thể nghĩ đến chuyện thay đổi cách xưng hô.

Chúng ta nên học cụ Hồ điều thứ, trong đó có cách xưng hô với học sinh./.