Xây dựng khung chính sách tuần hoàn để tăng tỷ lệ tái chế rác thải nhựa

Tại Phiên họp lần thứ 6 của Nhóm công tác triển khai Chương trình đối tác hành động quốc gia về nhựa (NPAP) Việt Nam tổ chức hôm qua tại Hà Nội, các chuyên gia, các nhà hoạch định chính sách đã đưa ra những khuyến nghị tăng tỷ lệ tái chế nhựa của Việt Nam.

Hộp xốp - Khó tái chế nhưng được sử dụng nhiều

Theo kết quả nghiên cứu về dòng nguyên vật liệu nhựa và nhu cầu phế liệu tại Việt Nam, trong khuôn khổ Dự án “Thúc đẩy Kinh tế tuần hoàn cho doanh nghiệp”, năm 2023, tổng sản lượng nguyên liệu và các sản phẩm nhựa đầu vào của Việt Nam đạt trên 12,9 triệu tấn. Trong đó nhập khẩu là trên 10,29 triệu tấn, chiếm 79,7%; trong nước đạt trên 2,6 triệu tấn, chủ yếu là nhựa nguyên sinh.

Về đầu ra của ngành nhựa, năm 2023, Việt Nam xuất khẩu gần 8,5 triệu tấn (chủ yếu là xuất khẩu bán thành phẩm và xuất khẩu thông qua các sản phẩm khác) và tiêu thụ trên 4,43 triệu tấn, trong đó chủ yếu nhựa bao bì và nhựa gia dụng. Quá trình tiêu dùng này đã phát sinh 1,41 triệu tấn rác thải nhựa, trong đó có tới 90% được thu gom, còn khoảng 141 nghìn tấn nhựa chưa được thu gom.

PGS.TS Vũ Thanh Ca, nguyên giảng viên cao cấp Đại học Tài Nguyên và Môi trường đánh giá về tỷ lệ tái chế nhựa của Việt Nam từ rác thải sinh hoạt: "Hiện nay tỷ lệ tái chế nhựa của Việt Nam ở mức khoảng trên 10%, có những sản phẩm mà tỷ lệ tái chế gần như đạt được 100%. Ví dụ như chai đựng nước, nhưng có những sản phẩm mà mức độ tái chế gần như bằng không. Ví dụ như cái hộp xốp đựng đồ ăn, các loại hộp xốp rất khó tái chế, nhưng lại đang là sản phẩm được sử dụng rất nhiều hiện nay trên thị trường".

Xác định vị trí của Việt Nam trong bản đồ tái chế chất thải nhựa ở khu vực Đông Nam Á, PGS.TS Hoàng Minh Giang, Giảng viên cao cấp Quản lý và xử lý chất thải rắn, Khoa kỹ thuật môi trường, trường Đại học Xây dựng Hà Nội cho biết:

"Về mặt bằng chung thì tôi nghĩ không có nhiều khoảng cách, trừ một số quốc gia có mặt bằng hơn như là Thái Lan, Singapore, Malaysia. Ở trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam, Philippines, Indonesia, Campuchia, Lào đều có tỷ lệ tái chế còn thấp vì chúng ta vẫn phải dựa vào hệ thống phi chính thức (cá nhân, làng nghề, cơ sở tái chế quy mô hộ gia đình). Trong khi hệ thống phi chính thức chưa được hỗ trợ của hệ thống chính sách và sự quan tâm của xã hội, để trở thành một thành viên chính thức trong hệ thống quản lý chất thải rắn".

Phát biểu tại hội thảo, đại diện của Tập đoàn KPMG cho rằng, Việt Nam là một trong những quốc gia đóng góp hàng đầu thế giới vào ô nhiễm nhựa đại dương, liên tục nằm top 10 quốc gia hàng đầu về rò rỉ rác thải nhựa. Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam tạo ra khoảng 3,7 triệu tấn rác thải nhựa hàng năm, con số này dự kiến tăng lên 7,6 triệu tấn nhựa vào năm 2030.

Bên cạnh đó, hiện Việt Nam vẫn còn nhiều lò đốt rác lộ thiên với công suất 1 triệu tấn/ năm, quá trình xử lý chất thải nhựa chủ yếu vẫn là đổ, đốt hoặc chôn lấp.

Xây dựng khung chính sách về tuần hoàn nhựa

Bà Huỳnh Thị Mỹ, Tổng Thư ký Hiệp hội nhựa Việt Nam bày tỏ sự lạc quan khi về tỷ lệ tái chế nhựa ở Việt Nam dần được cải thiện qua mỗi năm, trở nên tốt hơn và bài bản hơn, đặc biệt là từ khi có các chính sách trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Các sản phẩm dễ thu gom, tái chế là chai nhựa, chai nước suối, chai đựng mỹ phẩm, bao đựng rác, các bao dệt, những sản phẩm cho ngành xây dựng…

Chất lượng nhựa đầu vào của quá trình tái chế sẽ ảnh hưởng lớn đến chi phí và chất lượng nhựa sau tái chế. Nhu cầu phế liệu nhựa của Việt Nam đến năm 2030 có thể lên đến 4,2 triệu tấn.

Do vậy, bà Mỹ đề xuất mở mã hồ sơ cho hạt nhựa tái chế, tập trung 6 loại vật liệu nhựa và 21 loại sản phẩm có thể đạt thành phần tái chế cao, tăng cường tái chế sau sử dụng: "Trong thời gian tới, chúng ta cần tập trung đẩy mạnh công tác thu gom, phân loại rác thải tại nguồn ở các hộ gia đình- đấy là mấu chốt rất quan trọng để giúp cho ngành nhựa có nguồn tái chế đầu vào sạch và đảm bảo được nguồn đầu ra chất lượng và chi phí gia công tái chế sẽ thấp hơn.

Khi chúng ta lẫn các loại nhựa cùng với các phế liệu thực thực phẩm hữu cơ, chi phí xử lý rất lớn mà không có sạch, tạo ra những hạt nhựa không chất lượng cao và chúng ta chỉ sử dụng cho những sản phẩm thấp cấp. Trong tương lai với sản phẩm nào cũng đòi hỏi một tỷ lệ nhựa tái chế nhất định thì chúng ta cần có nguồn tái chế phế liệu đầu vào sạch, thể làm tỷ lệ nhựa tái chế trong tương lai sẽ tăng rất cao". 

Với tốc độ tăng trưởng sản lượng nhựa nhập khẩu và tiêu thụ nhựa như hiện nay, việc xây dựng một khung chính sách về tuần hoàn nhựa đóng vai trò then chốt. Bởi vậy việc xây dựng nhóm kỹ thuật Chính sách - một cơ chế được thiết kế để thúc đẩy sự thống nhất giữa các khuôn khổ pháp lý liên quan đến hành động về nhựa và tính tuần hoàn là rất quan trọng.

Ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Trưởng nhóm kỹ thuật Chính sách chia sẻ: "Các hoạt động của nhóm thời gian tới sẽ góp phần thay đổi những đóng góp cho những thay đổi dài hạn, mang tính hệ thống, góp phần thực hiện mục tiêu chính sách của Việt Nam trong thời gian vừa qua để xây dựng một nền kinh tế tuần hoàn nhựa, bền vững, góp phần hiện thực hóa mục tiêu giảm 75% rác thải nhựa đại dương và loại bỏ rác thải nhựa dùng một lần khu vực ven biển vào năm 2030"

Bên cạnh đó, một số chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần đẩy mạnh những giải pháp tái chế nhựa, thúc đẩy đầu tư cho đổi mới trong nhựa tái chế và nhựa thay thế, thông qua ưu đãi thuế, bảo lãnh tín dụng hoặc hợp tác công tư, nhằm khuyến khích các doanh nghiệp sản xuất xanh và bền vững, từng bước giảm tỷ lệ chất thải nhựa phát thải ra môi trường.