Vượt cao điểm mặn: ĐBSCL chủ động ứng phó, giữ vững sinh kế

Giữa những ngày nắng gắt, tại xã Hoả Lựu, thành phố Cần Thơ, ông Ngô Văn Léo tất bật kiểm tra lại hệ thống cống bọng quanh vườn khóm của gia đình. Với ông, mỗi mùa hạn mặn là một lần thử thách. Tuy nhiên, nhờ kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm, tư duy chống mặn giờ đây đã chuyển sang chủ động thích ứng.

Ông Ngô Văn Léo, chia sẻ: Chính quyền địa phương thì người ta đóng cống, thứ 2 mình bảo vệ vườn của mình bằng cách đóng cống nhỏ vào đất của mình, vào vườn khóm của mình thì hạn mặn mình kiểm soát được.

Chính sự chủ động từ mỗi hộ dân như ông Léo đã góp phần giảm đáng kể thiệt hại khi mặn xâm nhập. Bởi theo nhận định của Đài Khí tượng Thủy văn TP Cần Thơ, mùa khô năm nay địa phương sẽ đối mặt với tình trạng xâm nhập mặn do ảnh hưởng của triều Biển Đông trên các tuyến sông chính như sông Hậu, sông Mỹ Thanh và kênh Quản Lộ Phụng Hiệp. Đáng chú ý, độ mặn trên sông Hậu 4‰ có khả năng xâm nhập sâu vào nội đồng khoảng 45-55 km (qua khu vực An Lạc Tây); độ mặn 2‰ có thể xâm nhập sâu từ 62-65 km (đến Vàm Cái Côn). Tình trạng này đe dọa trực tiếp đến sản xuất lúa và cây ăn trái tại hàng loạt địa phương như: Trần Đề, Lịch Hội Thượng, Long Phú, Đại Ngãi, Kế Sách, Cù Lao Dung... Trong khi đó, tại kênh Quản Lộ Phụng Hiệp, độ mặn từ 1,5-2,5‰ dự báo sẽ lấn sâu tới kênh Mang Cá và trạm thủy văn Phụng Hiệp thuộc phường Ngã Bảy.

Trước tình hình đó, ngành nông nghiệp thành phố đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trong đó, tăng cường quan trắc, dự báo và cập nhật kịp thời diễn biến nguồn nước, độ mặn cũng như lịch vận hành cống đập. Về giải pháp công trình, ngành nông nghiệp cũng yêu cầu các đơn vị liên quan vận hành hiệu quả hệ thống cống để tích trữ nước ngọt, tiến hành khảo sát, duy tu các công trình thủy lợi xuống cấp và đẩy nhanh tiến độ các dự án phòng chống hạn mặn đang thi công để sớm đưa vào khai thác, phục vụ sản xuất và dân sinh.

Ông Ngô Thái Chân, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ cho biết: Chúng tôi cũng đã chỉ đạo cho Chi cục thủy lợi quy hoạch những tuyến đê, tuyến kênh mà chúng tôi có thể xây dựng những tuyến đê, những tuyến kênh và cống để chúng tôi ngăn xâm nhập mặn cũng như ngăn những đợt triều cường…

Song song với giải pháp công trình, thành phố hiện đã hoàn tất triển khai và đưa vào vận hành 37 điểm cấp nước sạch miễn phí cho người dân vùng ven biển. Về lâu dài, để cấp nước cho người dân, nhất là các khu vực thường xuyên nhiễm mặn và vùng ven biển, ông Trương Cảnh Tuyên, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ chia sẻ:

Chúng ta xây dựng một quy hoạch về cấp nước đồng bộ trên địa bàn toàn thành phố. Trước mắt các công ty cấp nước hiện nay vốn cổ phần nhà nước đang nắm giữ sẽ hợp tác với nhau cùng với Công ty Cổ phần nước AQUAONE để làm sao chúng ta có hệ thống đường ống, kết nối từ nhà máy nước về hướng Kế Sách, Long Phú, Trần Đề và các xã ven biển trong thời gian tới. Chúng tôi sẽ tạo điều kiện nếu chi phí lớn, các doanh nghiệp không đầu tư được, chúng tôi sẽ mạnh dạn đầu tư bằng ngân sách kéo đường ống, làm sao phục vụ nước sinh hoạt cho người dân vùng thường xuyên nhiễm mặn.

Không riêng Cần Thơ, tại tỉnh Vĩnh Long, chính quyền cơ sở cũng đang tăng cường theo dõi độ mặn từng ngày. Bởi tỉnh có 6 sông chính nên sẽ chịu tác động lớn từ xâm nhập mặn. Trước tình hình diễn biến cao điểm của xâm nhập mặn, ông Trần Hữu Nghị, Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Lách, tỉnh Vĩnh Long chia sẻ: Xã Chợ Lách sẽ thường xuyên đo độ mặn và thông báo để cho người dân biết để lỡ có mặn thì chúng ta không có tưới, bởi vì rất nguy hiểm khi tưới mặn lên đất sản xuất nông nghiệp của mình.

Theo dự báo của Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, về xâm nhập mặn 4g/lít lớn nhất tháng 3, ranh mặn trên sông Vàm Cỏ Đông dự báo ở mức 56-60km; Vàm Cỏ Tây 55-58km; Cửa Tiểu - Đại 41-43km; Hàm Luông 50-55km; Cổ Chiên 50-55km; sông Hậu 48-50km; sông Cái Lớn 42-45km. So với các năm điển hình, mức xâm nhập mặn năm nay thấp hơn đáng kể so với năm kiệt 2020 và 2016, nhưng cao hơn trung bình nhiều năm ở một số khu vực.

Phân vùng cho thấy, thượng ĐBSCL gồm An Giang, Đồng Tháp, thượng nguồn Tây Ninh và TP Cần Thơ, nguồn nước đảm bảo. Vùng giữa ĐBSCL, gồm TP Cần Thơ, Đồng Tháp, phần Tây Ninh, Vĩnh Long và ven biển Cà Mau, có thể xuất hiện mặn vào kỳ triều cường nhưng ít ảnh hưởng sản xuất. Vùng ven biển từ Đồng Tháp, Vĩnh Long, An Giang đến Cà Mau và Tây Ninh cần chủ động tích trữ nước.

Trước những dự báo này, các chuyên gia cho rằng điều quan trọng không chỉ là theo dõi diễn biến mặn mà còn phải chủ động ứng phó bằng nhiều giải pháp đồng bộ. PGS.TS Lê Anh Tuấn, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu (nay là Viện Mekong), Đại học Cần Thơ nhận định: Trong những mùa khô, thì chúng ta xác định giao đoạn nào là khả năng mặn lấn vào, như vậy đối với ngành cấp nước và sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản phải biết mặn đó vào với thời gian bao nhiêu, rồi nồng độ mặn bao nhiêu để chúng ta có giải pháp ứng phó, bằng cách trữ nước ngọt hoặc thay đổi cách sản xuất của mình. Cái thứ 2 giúp cho các ngành nghề biết ngưỡng mặn đó ảnh hưởng đến mình rồi, bởi vì mặn tới với nhiều nồng độ khác nhau.

Cao điểm xâm nhập mặn vẫn đang ở phía trước. Dù mức độ năm nay không cực đoan như những năm lịch sử nhưng việc chủ động từ sớm, phối hợp đồng bộ và không chủ quan chính là “chìa khóa” để ĐBSCL vượt qua cao điểm mặn, giữ vững sản xuất và ổn định đời sống người dân.

Cao điểm xâm nhập mặn mùa khô 2026 đang hiện hữu trên nhiều tuyến sông ở ĐBSCL. Dù mức độ được dự báo xấp xỉ trung bình nhiều năm và thấp hơn các năm cực đoan trước đây, tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với sự an toàn tuyệt đối. Thực tế cho thấy, mỗi mùa hạn mặn đi qua là một phép thử đối với năng lực quản trị rủi ro và khả năng thích ứng của vùng.

Điều đáng ghi nhận là thay vì tâm thế bị động, người dân lẫn chính quyền các địa phương trong vùng đã có sự chuẩn bị chủ động hơn. Từ hệ thống quan trắc, dự báo, vận hành cống đập linh hoạt đến các điểm cấp nước sinh hoạt miễn phí… tất cả cho thấy sự chuyển biến rõ nét trong cách ứng xử với thiên tai. Chính quyền không chờ nước mặn “gõ cửa” mới hành động mà chủ động khoanh vùng nguy cơ, cập nhật độ mặn từng ngày và thông tin kịp thời đến người dân.

Quan trọng hơn, người dân cũng không còn trông chờ hoàn toàn vào nhà nước. Nhiều nông hộ đã biết trữ nước ngọt, gia cố bờ bao, điều chỉnh lịch xuống giống, thậm chí chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện nước lợ. Những thay đổi tuy nhỏ lẻ ở từng hộ gia đình nhưng khi cộng hưởng lại đã tạo thành “lá chắn mềm” bảo vệ sản xuất.

Tuy nhiên, vượt qua cao điểm mặn không chỉ là câu chuyện của vài tháng mùa khô. Biến đổi khí hậu, nước biển dâng và tác động từ thượng nguồn đang khiến ranh mặn có xu hướng dịch chuyển sâu hơn vào nội đồng. Nếu chỉ dừng ở giải pháp tình thế, chúng ta sẽ mãi chạy theo ứng phó. Điều ĐBSCL cần là một chiến lược dài hơi, tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng thích ứng nước mặn - lợ, đầu tư công trình thủy lợi và liên kết vùng, phát triển giống cây trồng chịu mặn, áp dụng công nghệ tiết kiệm nước.

Giữ vững sinh kế cho người dân trong vùng không chỉ là bảo vệ vụ lúa hay vườn cây trái trước mắt mà còn là đảm bảo sự ổn định xã hội và an ninh lương thực quốc gia. Mỗi quyết định vận hành cống đập, mỗi bản tin cảnh báo độ mặn, mỗi hành động trữ nước của người dân đều góp phần vào mục tiêu chung ấy. Khi chính quyền sát sao, nhà khoa học đồng hành và người dân nâng cao ý thức phòng ngừa, cao điểm mặn không còn là nỗi lo.

Vượt cao điểm mặn hôm nay chính là phép thử cho tầm nhìn phát triển bền vững của đồng bằng ngày mai. Chủ động ứng phó không chỉ để giảm thiệt hại trước mắt, mà để giữ vững sinh kế lâu dài trên mảnh đất vốn đã quen đối mặt với thử thách của tự nhiên.