Phố Lò Đúc và dấu vết “bang cò ỉa”

Thủa ấy, trên những vòm cây xanh ngợp màu lá, cùng những cánh cò vẫn dập dìu bay về làm tổ, tạo nên cho con phố một dấu hiệu nhận biết và một cái tên vô cùng đặc biệt: bang cò ỉa.

Giờ đây, trên phố Lò Đúc vẫn hiện hữu những cây sao đen cổ thụ đầy lá xanh đón nắng, chỉ là thiếu đi bóng dáng những cánh cò trắng đã từng rợp phố một thời.

Bộ hành qua phố hôm nay là những bước chân qua mỗi cây sao đen với nhiều câu chuyện kể thân thương, thú vị về con phố với cái tên “bang cò ỉa”.

"Gọi là bang cò ỉa, rất nhiều cây, đường này vắng, cây to nhiều, cò về đây nó ỉa trắng đường nên gọi là bang cò ỉa. Nó nhiều nhất chỗ cây đa nhà bò ấy".

Những năm đầu của thế kỷ XX, cây sao đen chính thức được đưa về trồng ở Hà Nội và Lò Đúc là phố đầu tiên trồng loài cây này. Hàng cây sao đen cao khẳng khiu, thẳng tắp, lá xanh xum xuê trên cao đã trở thành một điểm nhấn ấn tượng cho phố Lò Đúc.

Rồi tự bao giờ, hàng cây cổ thụ nằm trên con đường ngoại thành khá vắng người qua lại đã trở thành nơi đất lành chim đậu, đàn cò từ các đầm lầy lân cận Hà Nội bay về mỗi chiều trú ngụ tại đây. Bà Nguyễn Thị Hiền, 76 tuổi, người được sinh ra và lớn lên trên con phố này kể lại:

"2 hàng cây này hầu như mưa không ướt đường…Cò về Đến tầm buổi sáng nó cứ về trắng cả đường nó ỉa, nó về rợp trời, thấy thích lắm, xong đến chiều đến tối nó lại về tổ ấm, cũng giống như mình đấy, sáng bay đi chiều bay về. Có người nó ỉa vào đầu cũng phải chịu chứ".

Rất nhiều người Hà Nội từng biết đến hay chỉ cần đi qua phố Lò Đúc cách đây khoảng 40-50 năm đều khó có thể quên được ấn tượng về con phố này với cái tên “bang cò ỉa”. Đàn cò có khi lên tới hàng vạn con, về đậu nhiều trên phố tới nỗi làm cong cả các cành cây, phân cò rơi xuống cũng nhuộm trắng cả đường.

Thời đó, ở Hà Nội, chủ yếu là mọi người đi bộ, số ít đi bằng xe đạp nên đi ngang qua phố Lò Đúc rất dễ bị dính phân cò. Nếu đã sẵn có kinh nghiệm, mọi người có thể chuẩn bị cho mình những chiếc mũ, nón che chắn thật kỹ, mặc áo mưa hay áo dài tay để tránh phải nhận “đặc sản” của bang cò ỉa.

Tuổi thơ của bà Hiền cũng như rất rất nhiều thế hệ người Hà Nội gắn bó với con phố Lò Đúc đều không thể quên được cảm giác thích thú của con trẻ  mỗi sớm, mỗi chiều, khi đàn cò về phố. Trẻ con thời ấy suốt ngày chỉ biết chơi ở ngoài đường, thân thuộc với mỗi gốc cây, góc phố trong muôn vàn trò chơi.

Nếu người lớn đôi khi cảm thấy phiền toái với đàn cò lên tới hàng ngàn, hàng vạn con ỉa trắng đường, kêu rộn phố thì con trẻ lại thấy thích thú vô cùng. Nghe các ông, các bà kể lại chuyện “bang cò ỉa” ngày xưa mà thanh niên hay những người ở nơi khác mới nhập cư về phố cũng háo hức, tò mò lắng nghe không kém.

Vì dẫu hàng cây sao đen vẫn còn, nhưng ít ai co thể hình dung một con phố đông đúc, chật chội như phố Lò Đúc hiện nay đã từng có một thời thênh thang trắng ngập bóng cò như thế. Trẻ con ngóng đợi cò về khi đứng dưới hàng cây sao đen, hay trèo lên nóc nhà, chờ nghe những âm thanh rộn rã gọi nhau của chúng, tinh nghịch và thích thú cười phá lên cùng nhau khi thấy một “nạn nhân” lơ ngơ, khổ sở, sờ lên đầu thấy bên bết phân cò khi lần đầu qua phố….

Tôi cũng bật cười hình dung ra cảnh tượng thời ấy, mấy khi đi bộ qua phố Lò Đúc mà được thênh thang, xúng xính váy áo, đầu trần như tôi đang đi bây giờ.

Bang cò ỉa tấp nập, đông vui với đàn cò nhiều nhất trong những năm thập niên 70-80 của thế kỷ trước. Sau đó, đô thị phát triển nhanh và theo đó, có nhiều lý do khiến đàn cò dần biến mất trên phố. Có rất nhiều tiếc nuối về một con phố gần gũi với thiên nhiên, là vùng đất lành, là tổ ấm của đàn cò và của chính con người nơi đây.

Nhưng như bà Hiền chia sẻ, sẽ phải chấp nhận điều này, vì những người cũ trên phố, người thì mất, người đã chuyển đi, ký ức về bang cò ỉa cũng không còn nhiều người có thể kể lại…

"Có lúc bác nhìn thấy con cò nó ỉa, bác bảo đó là lịch sử của mình, không bao giờ được bắt, cứ kệ nó. Xưa có người bắn công an bắt, các cái động vật đó không ai được động vào".

Đàn cò không về nữa, nhưng những ký ức về “bang cò ỉa” cần phải được nhiều người biết đến để biết đâu, tới một ngày nào đó có thể đánh thức vùng đất lành này, đánh thức ý thức giữ gìn hàng cây cổ thụ, giữ gìn môi trường tự nhiên cho con phố Lò Đúc.