Phát triển chuỗi dịch vụ logistics (Bài 2): Chuỗi dịch vụ logistics chưa hoàn thiện, thách thức sự phát triển ĐBSCL

Cần Thơ cũng như một số địa phương khác, hạ tầng logistics chưa đồng bộ, đặc biệt là kết nối đường thủy, cảng, kho bãi và hạ tầng công nghệ số.

Ngoài ra, dịch vụ logistics nông nghiệp còn hạn chế về thu nhận, bảo quản, vận chuyển và thông quan hàng hóa; doanh nghiệp logistics có quy mô nhỏ và vừa, thiếu năng lực cung ứng dịch vụ trọn gói, tích hợp theo chuỗi giá trị. 

Phát triển chuỗi dịch vụ logistics (Bài 1): Hạ tầng chưa đồng bộ, vận tải thủy ĐBSCL khó phát huy lợi thế

Theo ghi nhận, ĐBSCL hiện có khoảng 8 cảng sông, với tổng diện tích 70 hecta. Tuy nhiên, do hạn chế luồng vào các cảng nên 80% lượng hàng hóa phải vận chuyển lên TP.HCM để xuất khẩu.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp phải thực hiện việc lấy và trả container rỗng, tăng thêm chí phí ở mức từ 2 triệu rưỡi đến 4 triệu rưỡi một container khô và 8 đến 9 triệu đồng cho một container lạnh. Như vậy, chi phí vận tải doanh nghiệp phải gánh cao hơn từ 10 – 40% tùy từng tuyến.

Ông Đặng Phúc Nguyên – Tổng thư ký hiệp hội rau quả Việt Nam cho rằng, chuỗi dịch vụ logistics ĐBSCL chưa hoàn thiện là yếu tố thách thức cho việc cạnh tranh lớn đối với sản xuất các sản phẩm nông sản, thủy sản để có được lợi nhuận: "Chi phí logistics vận chuyển và bảo quản cao thì làm cho giá thành sản phẩm nó phải cao. Như vậy lợi nhuận của doanh nghiệp và nông dân phải giảm theo. Nếu chi phí cao thì chúng ta phải có 1 sản phẩm ăn vào tốt hơn người ta thì may ra mới có lời bù lại được. Chứ còn cùng 1 sản phẩm cùng chất lượng mà chi phí chúng ta cao thì khó mà kiếm được người mua."

Phân tích từ các chuyên gia cho thấy, phát triển logistics tại ĐBSCL không chỉ đơn thuần là xây dựng kho bãi hay cảng hàng không mà là xây dựng một mạng lưới dịch vụ tối ưu, từ sản xuất đến thị trường. Một cách tiếp cận tổng thể là điều kiện tiên quyết để đảm bảo dòng hàng hóa thông suốt, nâng cao hiệu quả xuất khẩu. Trong đó, phát triển nguồn hàng bền vững, từ nuôi trồng đến xuất khẩu, là nhiệm vụ quan trọng và trực tiếp liên quan đến năng lực logistics của vùng

Bà Võ Thị Thu Hương, Phó Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, chi nhánh ĐBSCL cho biết, theo khảo sát của VCCI, tại ĐBSCL nhiều ngành hàng, đặc biệt là thủy sản, vẫn gặp khó khăn về nguồn nguyên liệu. Trong khi ngành gạo đã có vùng nguyên liệu được quy hoạch và phát triển, các ngành thủy hải sản như tôm, cá tra vẫn phụ thuộc vào các hộ nông dân và cơ sở nhỏ lẻ, dẫn đến chất lượng và số lượng nguyên liệu chưa ổn định. Doanh nghiệp dẫn đầu ngành cá tra và tôm đã nỗ lực phát triển nguồn giống để chủ động nguồn hàng xuất khẩu, nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận đất đai, mặt nước và nguồn tài chính, làm hạn chế khả năng mở rộng sản xuất.

Bà Hương thông tin, các doanh nghiệp lớn trong vùng hiện đã chủ động đầu tư kho lạnh, đội xe vận tải riêng, hệ thống logistics riêng để đảm bảo chất lượng hàng hóa xuất khẩu, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của hơn 160 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tuy nhiên, các doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn về chi phí, tiếp cận vốn và năng lực quản lý logistics: "Chúng tôi rất là kỳ vọng TP. Cần Thơ khẳng định vai trò trung tâm của mình, thúc đẩy và hợp tác giữa các vùng trọng điểm, có nguồn hàng nguyên liệu để có thể tích hợp cho sự thành công của trung tâm logistics của ĐBSCL. Và phía doanh nghiệp chúng tôi cũng kỳ vọng chúng ta sẽ xúc tiến thành lập trung tâm logistics ICD cảng cạn, mô hình cảng cạn sẽ giúp giảm áp lực cho các khu cảng, khu vực Đông Nam Bộ, giảm chi phí vận tải, chi phí thông quan là một bước đệm rất là quan trọng cho một kế hoạch rất dài hơi của cảng Trần Đề đi vào khai thác."

Thực tế diễn ra trong thời gian qua đã bộc lộ, chi phí logistics cao khiến biên lợi nhuận của doanh nghiệp sụt giảm mạnh. Điều này đặc biệt gây khó cho ngành Nông nghiệp khi muốn đưa sản phẩm vào các thị trường tiêu chuẩn cao, nơi giá bán có thể gấp 2 - 3 lần nhưng yêu cầu khắt khe về chất lượng và tốc độ giao hàng.

Hiện cả nước có 69 trung tâm logistics, tăng gần 10 lần so với giai đoạn 2007-2012. Tuy nhiên, phân bố không đồng đều và thiếu sự liên kết vùng khiến nhiều trung tâm hoạt động rời rạc, không tận dụng được lợi thế quy mô. Vùng sản xuất trọng điểm như tại ĐBSCL - nơi cung ứng phần lớn nguồn nông sản và thủy sản, vẫn thiếu cơ sở lưu trữ và phân phối chuyên biệt.

Thực tế này buộc nhiều doanh nghiệp xuất khẩu phải chia nhỏ hoạt động, thuê dịch vụ tạm thời hoặc tự đầu tư kho lạnh riêng lẻ, khiến chi phí tăng và thời gian giao hàng kéo dài. Hệ quả là làm suy giảm lợi thế cạnh tranh của hàng hóa nông sản.

Theo đánh giá chi phí logistics cuả Việt Nam vẫn còn cao, chiếm khoảng 17–18% GDP, trong khi mức trung bình toàn cầu 10–11%, đặt ra thách thức lớn cho xuất nhập khẩu. TS. Bùi Thiên Thu, nguyên Cục trưởng Cục Đường thủy nội địa cho biết, đường thủy nội địa là một phương thức vận tải chiến lược để tiết giảm chi phí logistics, đặc biệt hiệu quả trong vận chuyển khối lượng lớn.

Đường thủy nội địa còn mang lại lợi ích môi trường đáng kể, phát thải chỉ bằng khoảng 1/3 so với vận tải đường bộ, chi phí thấp và an toàn hơn. Tại ĐBSCL, tổng chiều dài đường thủy nội địa khoảng 42.000 km, trong đó riêng hệ thống sông, kênh, rạch chiếm 26.000 km, là điều kiện thuận lợi cho vận tải hàng hóa, kết nối nông sản, thủy sản từ các vùng sản xuất đến cảng biển.

Tuy nhiên, theo TS. Bùi Thiên Thu, hệ thống đường thủy của vùng còn nhiều hạn chế, hạ tầng chưa đồng bộ, nhiều cửa sông chưa đảm bảo cho tàu trọng tải lớn. Các bến cảng nội địa còn nhỏ lẻ, chưa đáp ứng nhu cầu thương mại và xuất khẩu. TS. Bùi Thiên Thu cho rằng, việc tăng cường đầu tư, hoàn thiện hạ tầng, nâng cao quản lý và phối hợp liên vùng sẽ giúp ĐBSCL khai thác triệt để lợi thế tự nhiên, giảm chi phí logistics: "Chúng tôi cho rằng là đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư, đầu tư công trong lĩnh vực đường thủy nội địa sẽ tạo hành lang và động lực cho đầu tư tư nhân. Sau khi Nhà nước đầu tư về luồng, lạch, phao tiêu, báo hiệu, hạ tầng tốt thì tư nhân sẽ đầu tư về cảng, bến bãi, phương tiện, phương tiện vận tải, trang thiết bị ở cảng phục vụ cho hàng hóa lưu thông tốt hơn."

Hà Nội dẫn: Vùng ĐBSCL mỗi năm vận chuyển khoảng gần 20 triệu tấn hàng hóa, trị giá khoảng 31 tỉ USD nhưng phần lớn vẫn phải trung chuyển qua TP. HCM, khiến chi phí tăng cao và giảm sức cạnh tranh.

Trong khi đó, thực tế đang diễn ra cho thấy phần lớn các dịch vụ logistics ở khu vực trọng điểm sản xuất nông nghiệp, thủy sản chỉ dừng lại ở từng hoạt động riêng lẻ chứ chưa có sự kết nối chặt chẽ với nhau giữa các phương thức vận tải. Các doanh nghiệp logistics hoạt động tại ĐBSCL mới chỉ dừng lại ở việc giao nhận vận tải, cho thuê kho bãi, làm thủ tục hải quan, vận chuyển nội địa, gom hàng lẻ chứ chưa thể tích hợp, tổ chức và liên kết các hoạt động trong chuỗi logistics.

Thách thức này nếu không có hệ thống giải pháp kịp thời, sẽ còn nhiều kìm hãm cho sự phát triển của vựa nông sản, thủy sản ĐBSCL.