Khai sinh từ lịch sử: Nha Thể dục và khát vọng Việt Nam khỏe mạnh từ buổi bình minh độc lập

Năm 1946, Nha Thể dục Trung ương thuộc Bộ Thanh niên được thành lập, là dấu mốc mở đầu cho hành trình thể thao cách mạng Việt Nam.

Gần 80 năm từ những bước chạy đầu tiên, nền thể thao non trẻ đã chuyển mình mạnh mẽ, không chỉ là khát vọng sống khỏe để bảo vệ và xây dựng đất nước, mà còn trở thành màu cờ sắc áo để khẳng định sức mạnh Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Ngày ấy, mùa thu độc lập

Nhà sưu tập Huỳnh Minh Hiệp và bộ sưu tập giá trị về ngày Độc lập

Hành trình tự do: Ngọn lửa Tháng Tám

Nhiếp ảnh gia Vũ Năng An - Chứng nhân cuộc Cách mạng Tháng Tám

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, giữa lúc đất nước còn bộn bề khó khăn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành sự quan tâm đặc biệt đến phong trào tập luyện thể dục của quần chúng nhân dân. Trong “Lời kêu gọi toàn dân tập thể dục”, Người viết: “Tôi mong đồng bào ai cũng gắng tập thể dục. Tự tôi ngày nào cũng tập.” Câu nói mộc mạc mà sâu xa ấy trở thành định hướng xuyên suốt cho việc xây dựng một nền thể dục vì sức khỏe toàn dân.

Ngày 31/1/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 14, thành lập Nha Thể dục Trung ương thuộc Bộ Thanh niên. Ngày 27/3/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký tiếp Sắc lệnh số 38 thành lập Nha Thanh niên và Thể dục thuộc Bộ Quốc gia Giáo dục, đặt nền móng đầu tiên cho tổ chức thể thao ở tầm quốc gia, với mục tiêu rõ ràng: rèn luyện thể chất để xây dựng quốc gia vững mạnh.

Khi tiếng súng vang lên trên mọi miền đất nước, thể dục thể thao không chỉ được duy trì mà còn được phát huy trong những năm kháng chiến khốc liệt. Trong rừng sâu, nơi chiến khu, các hoạt động thể thao vẫn được tổ chức theo những cách giản dị nhưng bền bỉ. Bà Lê Thị Hoàng Yến, Phó cục trưởng Cục Thể dục thể thao, Bộ VH-TT&DL chia sẻ:

"Nền thể dục thể thao nước nhà bắt đầu hình thành từ năm 1946 còn non trẻ, mới là phong trào rèn luyện thân thể của quần chúng nhân dân. Chưa có điều kiện để phát triển thể thao thành tích cao, song nó phù hợp hoàn cảnh kinh tế - xã hội thời bấy giờ. Khi ở chiến khu Việt Bắc, Bác Hồ không những luyện tập đều đặn, Người còn động viên, khuyến khích phong trào rèn luyện thân thể trong cán bộ, chiến sĩ, tăng cường thể lực, đảm bảo chiến đấu. Những bức ảnh ghi lại hoạt động tập luyện nhu quyền dưỡng sinh, đánh bóng chuyền, bơi lội khiến chúng ta rất cảm động và khâm phục sự rèn luyện của Người."

Những hình ảnh ấy đã trở thành một phần ký ức không thể nào quên của phong trào thể thao kháng chiến, nơi thể thao trở thành biểu tượng của ý chí, lòng kiên cường và tinh thần vượt khó của cả dân tộc.

Năm 1954, khi miền Bắc bước vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, thể thao không chỉ là phương tiện rèn luyện sức khỏe, chuẩn bị cho nhiệm vụ chống Mỹ cứu nước, mà còn trở thành nhịp đập của khát vọng Việt Nam độc lập, tự cường. Mỗi giải đấu, mỗi trận tranh tài là một thông điệp khẳng định tinh thần đoàn kết, niềm tin son sắt và ý chí vươn lên của miền Bắc trong hành trình kiến tạo xã hội mới.

HLV Mai Đức Chung, khi ấy là sinh viên trường Thể dục thể thao, rồi là cầu thủ của đội bóng đá Xe ca Hà Nội thập niên 70, không bao giờ quên ký ức về những tháng ngày thiếu thốn, gian khổ nhưng đầy vinh dự và tự hào:

"Chúng tôi vừa phải đi sơ tán, vừa tập luyện, vừa học, vừa lao động. Quần áo không được nhiều, mặc bữa trước thì vừa nhưng bữa sau co lên ngắn. Giày phải đóng đinh ba phân. Bóng thì chúng tôi dùng vải, bơm lên, gập vào, cuốn dây chun, nhét vào da quả bóng, rồi có một lớp da chống nước đệm lên trên. Khi đá bóng dưới mưa, bóng nặng không thể đá nổi. Có những lúc đánh đầu, những núm trên quả bóng in hẳn hình tròn lên đầu, rất đau đầu vì bóng quá nặng. Chúng ta đã nỗ lực vừa sản xuất, vừa tập luyện để chi viện cho miền Nam. Khẩu hiệu lúc bấy giờ là thể dục thường xuyên bằng một nghìn viên thuốc bổ."

Hòa bình lập lại, thể thao tiếp tục đồng hành sự nghiệp giáo dục và phát triển quốc gia. Trong trường học, những tiết thể dục buổi sáng, những buổi đá cầu, chạy ngắn,… trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ học sinh. “Học đi đôi với rèn luyện sức khỏe” không chỉ là khẩu hiệu mà còn là một phương châm giáo dục xuyên suốt. Từ đó, Hội khỏe Phù Đổng ra đời và phát triển mạnh mẽ, trở thành nơi ươm mầm cho những tài năng được phát hiện từ sân trường làng.

Theo PGS. TS. Đinh Quang Ngọc, Viện Trưởng Viện KH&CN Thể dục thể thao, Trường đại học TDTT Bắc Ninh, môn giáo dục thể chất đã phát triển một cách toàn diện cho học sinh. Về thể chất, tập luyện giúp các em tăng cường sức khỏe, cải thiện thể hình, phòng chống bệnh tật. Về tinh thần, thể thao giúp giảm căng thẳng học tập, giải phóng endorphin tạo tâm trạng tích cực, đồng thời rèn luyện ý chí, tinh thần tập thể và khả năng hợp tác. Xa hơn, thể dục thể thao còn góp phần giáo dục nhân cách, hình thành lối sống lành mạnh cho thế hệ trẻ:

"Ngoài tiết học giáo dục thể chất, hội khỏe Phù Đổng đóng một vai trò quan trọng, giúp chúng ta phát hiện hay ươm mầm tài năng thể thao. Những bạn có tố chất nổi trội, hay những bạn ở các khu vực vùng sâu, vùng xa cũng sẽ có những cơ hội để thể hiện bản thân. Ngoài ra còn có thể định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Việc các em học sinh được tham gia và giành chiến thắng ở các giải đấu lớn như Hội khỏe Phù Đổng sẽ tạo một động lực rất mạnh, giúp các em tự tin hơn vào con đường thể thao chuyên nghiệp. Nó cũng là nơi có sự phối hợp giữa các ngành giáo dục với thể thao, tạo ra sự phát triển toàn diện về nhân lực cho nước nhà."

Từ nền tảng ấy, thể thao thành tích cao của Việt Nam từng bước vươn ra khu vực và thế giới. Sau nhiều năm vắng bóng, năm 1989, Việt Nam chính thức trở lại đấu trường SEA Games và từng bước ghi dấu ấn đậm nét. Từ SEA Games đến ASIAD, rồi xa hơn là Olympic, thể thao Việt Nam đã có những bước đi chậm rãi nhưng chắc chắn. Và một ngày tháng 8/2016, hai tiếng “Việt Nam” vang lên trên bục cao nhất tại Olympic, nơi xạ thủ Hoàng Xuân Vinh giành tấm HCV lịch sử với cú bắn quyết định ở nội dung 10m súng ngắn hơi nam.

Nhà báo Trương Anh Ngọc từng có nhiều dịp gặp gỡ các thế hệ VĐV của thể thao Việt Nam và cảm nhận rõ trong ánh mắt họ luôn bừng sáng ngọn lửa khát khao được cống hiến cho màu cờ sắc áo:

"Lần đầu tiên một đoàn thể thao của Việt Nam có mặt ở một đại hội thể thao lớn của thế giới là năm 1980. Đó là Thế vận hội năm 1980. Cho tới thời điểm này, khi nhiều người trong những người đã tham gia đoàn đó nhắc lại, tôi vẫn nhận thấy họ rất tự hào, rưng rưng và xúc động. Bởi vì đó là lần đầu tiên sau 5 năm kể từ khi chúng ta thống nhất đất nước, mới có một đoàn thể thao tham gia, bắt đầu hội nhập thế giới. Từ năm 1980 cho tới thời điểm hiện tại đã là 45 năm, đó là một hành trình vô cùng dài, vô cùng vất vả, vô cùng gian nan. Mỗi khi nhắc lại về tấm huy chương đoạt được vào ngày 7/8/2016 ở Rio de Janeiro, anh Hoàng Xuân Vinh vẫn cảm thấy rất xúc động. Tấm huy chương đó giống như một động lực, một mục tiêu mà tất cả chúng ta cùng phải vươn tới."

Nhìn về tương lai, thể thao Việt Nam không chỉ đặt mục tiêu gặt hái thành tích, mà còn hướng đến sự phát triển toàn diện và bền vững. Bà Lê Thị Hoàng Yến, Phó cục trưởng Cục Thể dục thể thao cho biết, phát triển thể thao thành tích cao là một trong những nhiệm vụ chiến lược, góp phần bồi dưỡng nhân tài và nâng cao vị thế trên trường quốc tế:

"Chúng ta cần quan tâm đầu tư, xây dựng hệ thống tuyển chọn, đào tạo VĐV một cách khoa học, hệ thống và bền vững. Dự kiến, chúng ta sẽ tuyển chọn và đào tạo khoảng 50-60 VĐV có khả năng giành huy chương tại ASIAD 30 cũng như Olympic 2028. Chúng ta phải đầu tư đào tạo cho khoảng 400 - 500 VĐV trẻ xuất sắc thuộc các môn thể thao trọng điểm. Đặc biệt, đầu tư vào cơ sở vật chất, hiện đại hóa các trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia. Đối với công tác xã hội hóa, phải đẩy mạnh huy động mọi nguồn lực xã hội để phát triển thể thao thành tích cao phù hợp chiến lược của ngành."

Sự quan tâm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước trong phát triển thể dục thể thao luôn hướng tới mục tiêu nâng cao sức khỏe nhân dân, cải thiện tầm vóc và chất lượng nguồn nhân lực Việt Nam. Trong bài viết “Tương lai cho thế hệ vươn mình”, Tổng Bí thư Tô Lâm một lần nữa nhấn mạnh vai trò đặc biệt của thể thao, coi đây là nền tảng để chuẩn bị cho đất nước bứt phá trong giai đoạn mới.

Tinh thần đó cũng được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 08-NQ/TW (2011), Luật Thể dục Thể thao sửa đổi (2018), cùng Chiến lược phát triển thể dục thể thao đến năm 2030, tầm nhìn 2045, khẳng định thể thao là động lực xây dựng con người Việt Nam khỏe mạnh, văn minh và cường thịnh.

Từ lời kêu gọi tập thể dục mộc mạc của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm xưa đến ánh vàng Olympic lấp lánh, từ những buổi rèn luyện giữa rừng kháng chiến đến những khán đài rợp cờ đỏ sao vàng, thể thao Việt Nam đã đi qua một hành trình nhiều gian nan nhưng rất đỗi tự hào. 80 năm không chỉ là những bước chạy, cú ném, đường cầu, mà là hình ảnh một dân tộc luôn không ngừng rèn luyện để vươn lên, là hành trình của tinh thần Việt Nam: dẻo dai, bền bỉ, lặng lẽ nhưng quyết liệt.

Hôm nay, khi nhịp trống Hội khỏe Phù Đổng vẫn vang lên, khi lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên đấu trường quốc tế, khát vọng về một Việt Nam khỏe mạnh, tự cường vẫn đang tiếp tục được viết tiếp bằng ý chí, mồ hôi, và tình yêu nước không bao giờ tắt./.