Mùi Tết xa nhà của những phóng viên thường trú

Mùng 1 Tết, ngày của đoàn viên, của những chuyến trở về, của căn bếp ấm và mùi hương quen thuộc lan khắp ngôi nhà. Nhưng có một cuộc trở về rất khác, lặng lẽ và ở rất xa. Nếu nghề báo là những chuyến đi, thì phóng viên thường trú nước ngoài chính là những người đi xa nhất. Và khi Tết đến, họ “về nhà” không bằng bước chân, mà bằng những sản phẩm tin bài thu giữa đêm khuya, bằng những thước phim gửi về tòa soạn trong khoảnh khắc giao mùa.

Cùng chúng tôi mở một “tệp dữ liệu” rất đặc biệt, nơi lưu giữ công việc, nhịp sống và cả nỗi nhớ nhà của những phóng viên, nhà báo của Việt Nam  đang tác nghiệp giữa các điểm nóng trên thế giới. Ở đó, Tết không chỉ có pháo hoa hay bánh chưng, mà còn có những câu chuyện rất thật, rất sâu… về “mùi Tết xa nhà”.

Làm báo thường trú: Thử thách từ khoảng cách đến khác biệt

Làm báo trong nước đã vất vả, làm báo thường trú nước ngoài còn vấp phải một núi thách thức về cách trở địa lý và sự thấu hiểu địa bàn. Hãy tưởng tượng về Ấn Độ, quốc gia đông dân nhất thế giới với diện tích khổng lồ trên 3,2 triệu km2. Ở đó, khái niệm "đi công tác" không đơn giản là xách ba lô lên và đi.

Với Nhà báo Phan Tùng, Trưởng đại diện cơ quan thường trú Đài Tiếng nói Việt Nam tại Ấn Độ, mỗi chuyến đi tìm chất liệu cho bài Tết là một hành trình rất dài. “2 ngày” - đó không phải là thời gian nghỉ Tết, mà là thời gian di chuyển chỉ để đi hết một bang tại đây.

Nhà báo Phan Tùng chia sẻ, việc di chuyển phải kết hợp giữa tàu xe, máy bay, có những địa bàn muốn đi tác nghiệp thì lại phải xin giấy phép của Bộ Nội vụ, của Bộ Ngoại giao nước bạn thì mới được tiếp cận. Mặc dù vậy, anh vẫn ấp ủ một đề tài tết độc đáo - Kể câu chuyện của những người Việt trồng chè ở Darjeeling.

"Darjeeling, thuộc bang Tây Bengal, nổi tiếng thế giới với những đồi chè bạt ngàn và loại chè đen thượng hạng. Nhưng ít ai biết rằng, ẩn sâu trong những đồi chè mây phủ ấy, có một cộng đồng người Việt đã sinh sống từ khá lâu. Họ sống lặng lẽ, cần cù, gắn bó với cây chè nơi xứ người. Tôi luôn khao khát được đến đó, được ghi lại tiếng nói của họ, xem họ đón Tết ra sao, có còn nhớ tiếng Việt không.

Nhưng đây lại là một trong những 'vùng cấm' khó tiếp cận nhất. Vì lý do an ninh biên giới, việc người nước ngoài, đặc biệt là nhà báo, đặt chân đến đây bị kiểm soát cực kỳ gắt gao. Nhưng chính sự khó khăn ấy lại càng làm cho đề tài này trở nên hấp dẫn. Bởi tôi biết, đằng sau những rào cản hành chính kia, là một phần máu thịt của Việt Nam đang chảy giữa lòng Ấn Độ".

Khoảng cách địa lý và khả năng tiếp cận là khó khăn làm báo ở Ấn Độ. Còn ở Trung Đông, có một thách thức với các phóng viên - khác biệt văn hoá và tôn giáo.

Tại Các Tiểu vương quốc Ả-rập Thống nhất (UAE), Nhà báo Vân Anh, thường trú Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) gần một thập kỷ tại khu vực này giãi bày một bài toán khó: Làm sao quay phim Tết khi nhân vật ngại ống kính? Dữ liệu dân số UAE cho thấy chỉ khoảng 20% là người bản địa, còn lại là người nhập cư. Nhưng luật lệ Hồi giáo thì bao trùm tất cả.

"Những người hồi giáo họ sẽ không bao giờ cho phụ nữ xuất hiện trước ống kính máy quay. Khi vô tình lọt vào một hình ảnh của người hồi giáo, phụ nữ hồi giáo nào đấy, thì nếu người ta không đồng ý ,người ta yêu cầu xóa thì mình phải xóa. Cái quý của phóng viên thường trú đi nước ngoài là hãy biến mình trở thành một người local. Thử đặt mình vào vị trí của họ... Và mình thấy rằng ừ đúng rồi, khi mình giống như một người hồi giáo, mình tôn trọng những cái luật lệ của họ. Ví dụ mình mời họ đến nhà, thì với bữa ăn khi mình mời họ đến là Halal food, không thịt lợn, không rượu bia, không thuốc lá".

Thời điểm Việt Nam đón Tết cũng là lúc các Tiểu Vương quốc Ả rập thống nhất đón các lễ hội đầu xuân. Với nhà báo Vân Anh, những ngày làm tin bài Tết tại Trung Đông đã mang lại cho chị cơ hội để cầm máy kể câu chuyện "Dubai hoa lệ - Hoa cho người giàu, lệ cho người nghèo" – một phóng sự từng đạt lượng xem kỷ lục trên nền tảng số của Đài Truyền hình Việt Nam năm 2019.

“Làm phóng viên thường trú có cơ hội đó là được gặp với những người giàu nhất thế giới, xa hoa nhất thế giới ở xứ Dubai nhưng cũng có thể chạm được những người tận cùng của nghèo khổ. Ở cái xứ dát vàng, nơi người ta có thể chi 20.000 đô cho một bữa ăn thì quay sang ngay bên cạnh lại là những người công nhân làm thuê cả tháng chỉ được có 200 đô.

Khi đi ra ngoài xã hội, đi ra thế giới, đi đến với Trung Đông, nhãn quan của mình mới mở ra để mình thấy thế giới vô cùng muôn màu, và khi được là phóng viên thường trú, được gửi những hình ảnh, tin tức này về với người dân Việt Nam, đó là một hạnh phúc”.

Tìm ‘mã số’ khác biệt giữa hai nền văn hoá gần gũi

Nếu Ấn Độ và UAE khó khăn vì sự khác biệt, thì ở Bắc Kinh, nhà báo Bích Thuận (trưởng đại diện VOV tại Trung Quốc) lại chịu áp lực từ sự... tương đồng văn hóa giữa nước bạn và Việt Nam. Vậy làm sao để tìm ra một góc nhìn mới, một "mùi Tết" lạ để thính giả không nhàm chán? Đó là câu hỏi luôn đau đáu trong đầu chị mỗi khi Ban biên tập đặt bài.

“Tôi đã phải đi sâu vào từng ngõ ngách đời sống để tìm ra những 'mã số' văn hóa khác biệt. Và tôi tìm thấy 'Tiết Lạp Bát'. Khác với chúng ta rục rịch gói bánh chưng, người Trung Quốc khởi động Tết bằng ngày mồng 8 tháng Chạp với món cháo Lạp Bát. Bát cháo được nấu từ ngũ cốc, đậu và quả khô tượng trưng cho sự ấm áp, bội thu. Ngoài nấu cháo Lạp bát, trong dân gian ở miền Bắc Trung Quốc còn có thói quen ngâm “tỏi Lạp bát”, để đến đêm Giao thừa ăn với sủi cảo."

Chính những chi tiết nhỏ như bát cháo Lạp Bát, hay hũ tỏi ngâm giấm đã tạo nên sự thú vị cho các phóng sự của chị. Nhưng câu chuyện ấn tượng nhất mà chị Bích Thuận "săn" được, lại đến từ một nhân vật đặc biệt: Phó Giáo sư Hạ Lộ của Đại học Bắc Kinh – một người Trung Quốc "nghiện" Tết Việt. Qua lăng kính của nhân vật này, nhà báo Thuận đã phát hiện ra một vẻ đẹp của Hà Nội mà đôi khi chính chúng ta có thể ít để ý: Sự lãng mạn của những chiếc xe máy chở hoa.

"Chị ấy bảo, ăn Tết ở Việt Nam không chỉ đông vui, mà còn vô cùng lãng mạn. Chị đã từng rất ngạc nhiên khi chứng kiến những chiếc xe máy chở đầy đào, quất len lỏi giữa phố phường Hà Nội. Phong tục này khiến chị nhớ đến Giáng sinh ở phương Tây, nhưng làm sao cây thông Noel có thể sánh được với vẻ đẹp và sự lãng mạn của hoa đào?"

 "Làm sao cây thông Noel sánh được với hoa đào?". Khi một người nước ngoài thốt lên điều đó trong phóng sự của chị Bích Thuận, đó chính là niềm tự hào văn hóa của người làm báo.

Dòng tin không ngủ và những cái Tết xa nhà

Ở vùng đất Châu Âu lạnh giá, nhà báo Vũ Hải Đăng, Trưởng đại diện Đài Tiếng nói Việt Nam tại Cộng hoà Czech đã có 5 năm đón Tết xa nhà. Anh bảo, phóng viên thường trú không có khái niệm "trực Tết", mà là "làm xuyên Tết". Vì dòng tin quốc tế như dòng sông không bao giờ ngủ.

Nhưng điều ám ảnh anh nhất không phải là khối lượng công việc, mà là những cảm xúc trái ngược anh phải chứng kiến. Anh vẫn nhớ như in cái Tết đầu tiên tại Praha, giữa tâm dịch Covid-19. Anh xách máy đi tìm không khí Tết, nhưng lại va phải một khoảng lặng xót xa.

"Đón đợi tôi không phải tiếng cười nói vui vẻ bên ánh lửa hồng luộc bánh chưng, mà là một khoảng lặng đến nghẹt thở. Đằng sau cánh cửa ấy là một nỗi đau không lời của nhân vật, người thân của họ vừa mất, nhưng đau lòng là họ chẳng thể về chịu tang vì dịch bệnh bủa vây."

Trong căn phòng đó, micro của người phóng viên đã thu lại những tiếng nấc nghẹn thay vì tiếng pháo. Nhiệm vụ của người làm báo không chỉ là phản ánh nỗi buồn, mà còn là tìm kiếm hy vọng. Cũng chính tại Cộng hòa Czech, anh Đăng đã tìm thấy những "mầm xanh" trong gia đình anh Hóa – nơi có một người vợ Tiệp Khắc (Czech) đảm đang.

"Thật ấm áp khi giữa lòng Czech, tôi được chứng kiến tổ ấm của anh Hóa – nơi một người phụ nữ Czech đã dành trọn tình cảm và trách nhiệm làm dâu đất Việt gần hai thập kỷ. Giữa không gian đậm chất truyền thống với mâm cỗ Tết đủ đầy và làn hương trầm thành kính trên bàn thờ gia tiên, tôi nhận ra nét văn hóa Việt đã thực sự thẩm thấu".

Những người phụ nữ nước ngoài thắp hương trầm trên bàn thờ Việt, những đứa trẻ lai bập bẹ tiếng Việt... là cảm hứng để nhà báo Hải Đăng và các đồng nghiệp tiếp tục hành trình tìm kiếm đề tài tết của mình.

Những ‘đại sứ’ mang Tết Việt ra thế giới

Giữa bộn bề bài vở ngày tết, các phóng viên thường trú vẫn luôn biết cách tự tạo ra "hương vị Tết" để nguôi ngoai nỗi nhớ quê hương.

Tại Bắc Kinh, nhà báo Bích Thuận thực hiện “ngoại giao bánh chưng”. Nghe có vẻ lạ, nhưng giữa đại dịch, khi Bắc Kinh phong tỏa, những nồi bánh chưng của cơ quan thường trú vẫn đỏ lửa. Không chỉ để ăn, để nhớ nhà, mà những chiếc bánh ấy còn mang sứ mệnh của một đại sứ văn hóa, đi từ căn bếp Việt đến bàn tiệc của bạn bè quốc tế.

"Ngay cả vào những lúc đại dịch bùng phát, chúng tôi ở Bắc Kinh vẫn có những tấm bánh chưng và khoanh giò để hướng về tổ tiên, đất nước. Những chiếc bánh này không chỉ được chia cho người Việt, mà còn được dùng để biếu cho một số Đại sứ quán các nước ASEAN tại Bắc Kinh và nhà chùa của Trung Quốc, như một món quà đặc biệt nhân dịp ngày lễ cổ truyền lớn nhất trong năm của người Việt Nam".

Từ câu chuyện về “chiếc bánh chưng đi sứ”, hay câu chuyện về nữ Giáo sư Đại học Bắc Kinh mê mẩn vẻ đẹp lãng mạn của hoa đào Hà Nội, Nhà báo Bích Thuận đã đúc kết được một triết lý nghề nghiệp và cuộc sống:

"Người Trung Quốc có câu: “Những gì càng mang tính dân tộc, thì càng mang tính quốc tế”. Quả thực, có nhiều điều với chúng ta là những thứ rất bình thường và quá đỗi thân quen, nhưng qua góc nhìn của những người bạn đến từ một quốc gia khác, những điều bình dị này lại trở nên thật đáng yêu và đáng quý. Đó cũng chính là lý do và động lực để chúng ta trân trọng hơn và nỗ lực gìn giữ những phong tục tập quán và giá trị văn hóa đặc trưng riêng có của dân tộc mình."

"Càng mang tính dân tộc, càng mang tính quốc tế". Câu nói ấy có lẽ cũng là suy nghĩ của nhà báo Vũ Hải Đăng. Sau 5 năm đón Tết ở Praha, anh cảm nhận, mỗi phóng viên thường trú không chỉ là người đưa tin về nước, mà còn mang một trọng trách lớn lao hơn đối với cộng đồng sở tại.

"Tôi muốn nói rằng, mỗi nhà báo thường trú tại nước ngoài cũng chính là những “đại sứ” đặc biệt, mang trên vai sứ mệnh vẻ vang: lan tỏa tinh hoa văn hóa và tâm hồn Việt ra năm châu, đồng thời cũng là cầu nối mang nhịp đập thời đại, tin tức của thế giới cập nhật cho Việt Nam".

Sứ mệnh ấy cũng hiện hữu rõ nét tại Ấn Độ. Với Nhà báo Phan Tùng (VOV Ấn Độ), niềm vui ngày Tết đôi khi không đến từ việc mình được ăn gì, mà là nhìn thấy bạn bè quốc tế đón nhận văn hóa Việt ra sao. Những rào cản về ngôn ngữ hay tôn giáo dường như tan biến bên mâm cơm Tết.

"Các bạn bè thân thiết với Việt Nam... họ cũng thường là rất thích thú khi mà được tới và thưởng thức các món ăn Việt Nam, các bài hát, rồi những văn hóa đặc trưng riêng của Việt Nam trong mỗi dịp Tết đến xuân về. Đây là dịp để họ hiểu rõ nhất văn hóa Việt Nam và con người Việt Nam, thúc đẩy sự giao lưu giữa người dân hai nước."

Đi thật xa để lan tỏa, nhưng đi xa cũng là để hiểu giá trị của sự trở về. Với Nhà báo Vân Anh, sau gần một thập kỷ bôn ba tại “chảo lửa” Trung Đông, sau những cái Tết "không đào, không quất", chị đã tự mình đúc kết được một chi tiết quan trọng nhất:

"Đi xa là để trở về. Và cái Tết thứ 9 là cái Tết mà mình bắt đầu được trở về quê hương để nhớ lại những cái quan trọng nhất là gì? Đó là giá trị gia đình. Cái Tết thứ 9 là cái Tết mình thực sự trân trọng những giây phút được ở bên cạnh người thân."

---

Các bạn thân mến, chúng ta vừa cùng nhau lật giở những trang nhật ký đặc biệt mang tên "Mùi Tết xa nhà". Đó là mùi của gian khó trên những cung đường tác nghiệp 2 ngày chưa hết một bang ở Ấn Độ. Đó là mùi của sự kiên nhẫn khi phải "nhập gia tùy tục" giữa sa mạc Trung Đông. Đó là mùi của sự ấm áp từ những chiếc bánh chưng ngoại giao tại Bắc Kinh hay mâm cơm cúng gia tiên giữa trời Âu tuyết trắng.

Đằng sau đó là chân dung của những người làm báo thường trú: Bản lĩnh trong nghề nghiệp, Tinh tế trong văn hóa và Sắt son một tình yêu với Tổ quốc. Họ chính là những cánh chim không mỏi, không chỉ đưa tin về Việt Nam, mà còn mang Việt Nam ra thế giới bằng chính tâm hồn và bản sắc của mình./.