Lười vận động liên quan số ca tử vong sớm gấp 2 lần lạm dụng rượu bia

Đó là một trong những nội dung đáng chú ý trong buổi tọa đàm khoa học diễn ra sáng 30/7 do Trung tâm tư vấn pháp luật, Viện Nhà nước và Pháp luật tổ chức.

Theo một nghiên cứu của Trường Đại học Y tế công cộng, mỗi năm, Việt Nam ghi nhận hơn 520.000 ca tử vong do bệnh không lây nhiễm, chiếm 77% tổng số ca tử vong trên toàn quốc. Đáng chú ý, 44% trong số đó là những ca tử vong sớm ở những người dưới 70 tuổi. Thực trạng này đặt ra một thách thức lớn đối với hệ thống y tế và sự phát triển bền vững của đất nước.

Trong bối cảnh đó, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: liệu các ưu tiên trong chính sách và truyền thông đã phản ánh đúng mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố nguy cơ hay chưa?

Dinh dưỡng không lành mạnh đặt gánh nặng hàng đầu về sức khỏe

Các nỗ lực về chính sách và truyền thông tại Việt Nam dường như đang tập trung nhiều vào vấn đề lạm dụng đồ uống có cồn, trong khi có thể chưa đặt đúng trọng tâm vào yếu tố nguy cơ có ảnh hưởng lớn nhất là chế độ dinh dưỡng không lành mạnh.

Chia sẻ tại tọa đàm, Thạc sĩ Ngô Vĩnh Bạch Dương, Giám đốc Trung tâm tư vấn pháp luật, Viện Nhà nước và pháp luật, cho biết, các thảo luận tập trung khuyến nghị về sự cần thiết của tái định vị các ưu tiên trong chiến lược quốc gia, nhằm phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả nhất.

Thực trạng đáng báo động về dinh dưỡng đã được TS.BS. Hoàng Thị Đức Ngàn (Viện Dinh dưỡng, Bộ Y tế) phác họa rõ nét. Theo bà, người Việt Nam đang ăn trung bình 8,4g muối/ngày, cao gần gấp đôi so với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Trong khi đó, lượng rau xanh tiêu thụ chỉ đạt khoảng 65% mức khuyến nghị, và đặc biệt, mức tiêu thụ đồ uống có đường đã tăng vọt lên gần 70 lít/người/năm vào năm 2023.

TS. Ngàn cảnh báo: “Những thói quen ăn uống này là một yếu tố nguy cơ tiềm ẩn. Chúng không gây ra hậu quả ngay lập tức mà tích tụ từng ngày, dẫn đến thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, và cuối cùng là các bệnh tim mạch, đái tháo đường, ung thư.”

Theo khuyến nghị của Viện Dinh dưỡng, chỉ riêng việc giảm muối và thay thế muối ăn NaCl bằng các sản phẩm có hàm lượng Kali cao trong bữa ăn hàng ngày, “một năm có thể góp phần giảm 100.000 ca tăng huyết áp, cứu sống 80.000 người liên quan đến bệnh huyết áp.”

44,2% nam giới đang uống rượu bia ở mức nguy hại

Nối tiếp bức tranh về các yếu tố nguy cơ, TS.BS. Nguyễn Thị Hồng Diễm (Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế) đã cung cấp những con số nhức nhối về việc lạm dụng rượu bia. Mức tiêu thụ cồn nguyên chất bình quân của người Việt Nam từ 15 tuổi trở lên là 9,34 lít/năm, cao hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu (5,5 lít). Đáng lo ngại, 44,2% nam giới đang uống rượu bia ở mức nguy hại và 53,1% học sinh từng uống rượu bia đã có lần đầu tiên uống trước 14 tuổi.

Bà Diễm nhấn mạnh: “Rượu bia là nguyên nhân trực tiếp của hơn 30 loại bệnh tật và là yếu tố nguy cơ của khoảng 200 bệnh lý khác nhau, gây ra hơn 40.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Nó còn là nguồn cơn của 30% các vụ gây rối trật tự xã hội và 33,7% các vụ bạo lực gia đình”.

Nỗ lực kiểm soát tác hại của rượu bia là hoàn toàn cần thiết, nhưng dữ liệu chỉ ra rằng chế độ ăn uống, các yếu tố khác có liên quan đến số ca tử vong cao hơn đáng kể.

Nếu chính sách quốc gia và các chiến dịch truyền thông không phản ánh đúng trật tự ưu tiên này, có thể chưa tối ưu hóa được nguồn lực và bỏ lỡ cơ hội cải thiện sức khỏe cộng đồng một cách hiệu quả nhất.

Lười vận động liên quan số ca tử vong sớm nhiều gấp đôi lạm dụng rượu bia

Những con số tọa đàm công bố trích từ các nguồn uy tín như WHO và nghiên cứu trên The Lancet, đã cho thấy một thực tế đáng chú ý, cho thấy sự khác biệt về mức độ ảnh hưởng so với nhận thức phổ biến: Dinh dưỡng không lành mạnh: Liên quan đến 11 triệu ca tử vong sớm mỗi năm. Sử dụng thuốc lá: Liên quan đến 7 triệu ca tử vong. Ô nhiễm không khí: Liên quan đến 5,6 triệu ca tử vong. Thiếu vận động: Liên quan đến 3,2 triệu ca tử vong. Lạm dụng rượu bia: Liên quan đến 1,6 triệu ca tử vong.

Thạc sĩ Ngô Vĩnh Bạch Dương nhấn mạnh: “Nỗ lực kiểm soát tác hại của rượu bia là hoàn toàn cần thiết, nhưng dữ liệu cho thấy chế độ ăn uống đang gây ra số ca tử vong cao gần gấp 7 lần. Lười vận động liên quan số ca tử vong gấp đôi. Nếu chính sách quốc gia và các chiến dịch truyền thông không phản ánh đúng trật tự ưu tiên này, chúng ta đang lãng phí nguồn lực và bỏ lỡ cơ hội cứu sống hàng triệu người. Chúng ta không thể chiến thắng bệnh không lây nhiễm nếu không dám đối mặt với thủ phạm lớn nhất.”

Các chuyên gia tại tọa đàm cũng thừa nhận, giao thông là một vấn đề sức khỏe cộng đồng. Thực trạng không gian công cộng, bao gồm vỉa hè lòng đường bị lấn chiếm, đã hạn chế điều kiện, tốc độ đi bộ, đạp xe của cư dân đô thị, hạn chế khả năng vận động của cư dân.

“Lối sống lười vận động trong đời sống đô thị, ô nhiễm không khí không tác dụng ngay lập tức như một cơn say rượu, nhưng bào mòn sức khỏe của người dân rất sâu rộng”, PGS.TS Nguyễn Thị Việt Hương, nguyên phó Viện trưởng Viện Nhà nước và pháp luật nhận định.

5 khuyến nghị từ tọa đàm

Từ những phân tích trên, câu hỏi về giải pháp chính sách được đặt ra. PGS.TS. Trần Đắc Phu (Nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế), đã khái quát về Chiến lược quốc gia phòng, chống bệnh không lây nhiễm và dự thảo Luật Phòng bệnh: “Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Trọng tâm của chiến lược quốc gia và Luật Phòng bệnh trong tương lai chính là kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ sớm, từ gốc. Chúng ta cần một hệ thống có thể sàng lọc, phát hiện sớm và quản lý những người có nguy cơ cao ngay tại cộng đồng, trước khi họ trở thành bệnh nhân.”

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng để chiến lược này thực sự hiệu quả, nó cần được hiệu chỉnh lại các ưu tiên dựa trên bằng chứng khoa học mới nhất.

Các ý kiến tọa đàm cũng chỉ ra những khoảng trống trong hệ thống pháp luật hiện hành. Luật An toàn thực phẩm 2010 của Việt Nam chưa có công cụ để kiểm soát thực phẩm có hàm lượng đường, muối, chất béo cao (HFSS). Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019 dù có nhiều điểm tiến bộ nhưng việc thực thi mới chỉ tập trung hạn chế tác động tới bên thứ ba, chưa phải là chủ thể sử dụng rượu, bia.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các chính sách về thuế và ghi nhãn là những can thiệp hiệu quả nhất. Bên cạnh đó, chính sách thuế hai bậc trong các sản phẩm nước giải khát. WHO khuyến nghị mức thuế ít nhất 20% để có tác động rõ rệt, trong khi dự kiến của Việt Nam mới chỉ là 8-10% vào năm 2027-2028.

Các chuyên gia đã đưa ra một lộ trình hành động gồm 5 khuyến nghị:

1. Nâng cao vai trò của chính sách dinh dưỡng: Khẩn trương nghiên cứu, xây dựng và ban hành chính sách ghi nhãn cảnh báo sức khỏe mặt trước sản phẩm (FOPL) bắt buộc.

2. Hoàn thiện chính sách với rượu bia: Nghiên cứu chuyển đổi cách tính thuế sang thuế tuyệt đối theo nồng độ cồn và có thể thí điểm chính sách giá sàn (MUP) để giải quyết vấn đề rượu bia giá rẻ.

3. Bảo vệ thế hệ tương lai: Áp dụng lệnh cấm toàn diện việc quảng cáo thực phẩm không lành mạnh (HFSS) nhắm đến trẻ em, gắn liền với hệ thống nhãn FOPL.

4. Tăng cường truyền thông dựa trên bằng chứng: Nhà nước cần chủ động xây dựng các kênh truyền thông chính thống, mạnh mẽ để cung cấp thông tin khoa học, chống lại các tin đồn sai lệch về dinh dưỡng và sức khỏe.

5. Xây dựng môi trường sống lành mạnh: Tăng cường các chính sách khuyến khích vận động thể lực, như tích hợp vào quy hoạch đô thị, phát triển giao thông công cộng và không gian đi bộ an toàn.

Theo các chuyên gia, việc hành động dựa trên bằng chứng để phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả nhất, bắt đầu từ việc nhìn nhận đúng vai trò và giải quyết yếu tố nguy cơ từ dinh dưỡng không lành mạnh trong bữa ăn hàng ngày, là một định hướng quan trọng cho tương lai sức khỏe của người dân Việt Nam./.