Hà Nội sống và yêu: Làng nghề nhiếp ảnh đầu tiên ở Việt Nam

Đây là nơi sản sinh ra nhiều nhiếp ảnh gia tài ba, đóng góp không nhỏ vào sự phát triển của nghệ thuật nhiếp ảnh nước nhà. Lai Xá ngày nay đã có một nơi gìn giữ những ký ức về nghề nhiếp ảnh.

BÊN DÒNG THỜI GIAN

Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá, nơi lưu giữ những giá trị nghệ thuật, văn hóa và lịch sử đặc biệt của làng nghề nhiếp ảnh lâu đời, đã thu hút không chỉ những nghệ sĩ, nhà nghiên cứu mà cả những bạn sinh viên, những người yêu thích và trân trọng di sản văn hóa quê hương.

Mỗi chuyến thăm bảo tàng là một trải nghiệm đầy cảm xúc, mang lại sự xúc động và tự hào sâu sắc về nghề nhiếp ảnh Lai Xá, cũng như về những câu chuyện huyền thoại gắn liền với những bức ảnh:

"Em đang là sinh viên năm 3 khoa Nhiếp ảnh. Vào đây thì bọn em như được trải nghiệm, hiểu hơn lịch sử văn hóa của nhiếp ảnh. Với em, nhiếp ảnh là một công cụ văn hóa để lưu lại và giữ gìn những kí ức đẹp trong gia đình và xã hội".

Lai Xá được biết đến như một làng nghề nhiếp ảnh nổi tiếng, nơi sản sinh ra những người thợ chụp ảnh tài hoa, góp phần vào sự phát triển của nghệ thuật nhiếp ảnh Việt Nam. Từ những năm đầu thế kỷ 20, khi ngành nhiếp ảnh còn rất mới mẻ tại Việt Nam, Lai Xá đã là một trung tâm sản xuất và cung cấp ảnh nghệ thuật, ảnh chân dung và ảnh lịch sử cho người dân khắp cả nước.

Từ những ngày đầu phát triển, những người thợ ảnh Lai Xá sử dụng máy ảnh hộp gỗ, 3 chân, chụp bằng phim kính. Cho tới nay, bảo tàng làng nghề Lai Xá vẫn lưu giữ một bảo vật rất đặc biệt, đó chính là một chiếc máy ảnh chụp phim kính.

Chiếc máy ảnh này cũng đã gắn bó với Nghệ sỹ nhiếp ảnh Nhật Minh trong suốt một thời gian trai trẻ theo học nghề và làm nghề nhiếp ảnh.  Với ông, mỗi khi chạm vào chiếc máy, kí ức về những ngày tháng đẹp làm nghề ảnh lại ùa về. Nghệ sỹ Nhiếp ảnh Minh Nhật, cửa hiệu ảnh Sơn Hà, Lai Xá  bổi hồi kể:

"Bắt đầu khởi nghiệp của các cụ là sử dụng chiếc máy đó.  Nếu nói về ống kính thì loại do nước Anh sản xuất là tốt nhất. Mà người ta sản xuất đơn chiếc không như bây giờ là hàng loạt. Vì sản xuất đơn chiếc nên độ đẹp sẽ khác nhau. Cái đó chuyên dùng để chụp nửa người, không chụp được cả người. Cái ống kính nó rất đẹp nên ảnh nó cũng rất đẹp".

Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá được xây dựng với mục đích lưu giữ và tôn vinh nghề nhiếp ảnh truyền thống của làng. Nơi đây trưng bày hàng ngàn bức ảnh quý giá, từ những tấm ảnh đen trắng cổ xưa cho đến các bức ảnh mang đậm dấu ấn lịch sử của đất nước. Mỗi bức ảnh là một câu chuyện, một ký ức sống động của các thế hệ người dân, phản ánh những biến đổi của xã hội và văn hóa qua từng thời kỳ.

Các loại thuốc rửa, lên màu, lên phim...được những người thợ nhiếp ảnh xưa sử dụng in phóng ảnh được trưng bày trong bảo tàng. Đặc biệt là phòng tái hiện không gian in phóng ảnh thời xưa, căn phòng hẹp dùng ánh sáng đỏ của buồng tối tráng phim, rửa ảnh.

Nói về sự kỳ công khi làm ra một bức ảnh, ông Đinh Tiến Ngoc, người dân làng Lai Xá chia sẻ:

"Làm nên một bức ảnh rất kỳ công và vất vả nhưng sự sáng tạo vất vả đấy lại làm nên một bức ảnh đẹp thì nụ cười của những người Lai Xá của chúng tôi rất tươi. Nhiếp ảnh là linh hồn để ghi lại những khoảnh khắc, cái đẹp nhất của con người để từ đời này qua đời khác sẽ không bao giờ bị mất đi và phai mờ".

Ngày nay, nghề nhiếp ảnh ở Lai Xá không chỉ tồn tại và phát triển mạnh mẽ mà còn có sự đổi mới, sáng tạo để phù hợp với xu hướng thời đại. Những người thợ ảnh Lai Xá không ngừng học hỏi, sáng tạo và áp dụng những kỹ thuật nhiếp ảnh hiện đại, đồng thời vẫn giữ gìn những giá trị truyền thống.

Là một trong những người khởi xướng và nhiệt tình vận động mọi người trong làng chung tay xây dựng bảo tàng, ông Nguyễn Văn Thắng – đại diện làng nghề chia sẻ:

"Bảo tàng góp phần vào giá trị văn hoá truyền thống ảnh của Hà Nội cũng như cả nước. Cũng là điểm để mọi người, du khách, nhà nghiên cứu, người yêu thích nhiếp ảnh đến để tham quan, đặc biệt là những người làm ảnh truyền thống thực ra giờ cũng ít, để mọi người biết được quá trình phát triển như thế nào. Cũng là nơi lưu giữ để cho các học sinh, sinh viên ngành nhiếp ảnh đến để nghiên cứu".

Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá là một minh chứng sống động cho sự phát triển của nghề nhiếp ảnh tại Việt Nam, đặc biệt là sự đóng góp to lớn của những người thợ ảnh Lai Xá. Tại đây, mỗi bức ảnh không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một phần ký ức, một câu chuyện đầy cảm xúc về những con người và mảnh đất đã tạo nên tên tuổi của làng nghề nhiếp ảnh nổi tiếng này.

SỐNG Ở HÀ NỘI

Ngày nay ai đi Hàng Bài lên phố Đinh Tiên Hoàng dù không muốn cũng bị khối nhà mặt tiền của bưu điện Hà Nội che tầm nhìn bên phải. Khối nhà ấy đã ở đó được nửa thế kỷ mặc những lời phê phán của giới chuyên môn là các kiến trúc sư và phàn nàn trong dư luận.

Nó chênh với phần còn lại trong bưu điện và phá vỡ sự mềm mại duyên dáng của không gian phía đông Hồ Gươm. Liệu có nên giữ những thứ thô cứng đó bên Hồ Gươm duyên dáng? 

Bưu điện Hà Nội vốn là ngôi chùa Báo Ân được xây dựng năm 1846. Trước đó vị trí chùa là một phần của lầu Ngũ Long do chúa Trịnh Doanh xây để hóng mát mùa hè và  xem thủy quân diễn tập trên hồ Tả Vọng. Năm 1787, vua Lê Chiêu Thống trả thù các chúa Trịnh  đã ra lệnh phóng hỏa đốt lầu và nơi này thành bãi đất hoang.

Người đưa ra ý tưởng và tổ chức  quyên góp tiền bạc xây chùa là Tổng đốc Hà Ninh (Hà Nội-Ninh Bình) Nguyễn Đăng Giai. Vì ông có công nên dân gian  gọi nôm là chùa Quan Thượng.

Nhưng trong chùa có hồ sen nên còn được gọi bằng tên khác  là Liên Trì (ao sen). Theo sử sách, chùa có 180 gian, kiến trúc phức tạp và cầu kỳ. Khi đó phố Lý Thái Tổ ngày nay là  đê nên mặt chùa quay ra sông Hồng, và đê chính là  tiền án. Theo phong thủy, có tiền án phải vật  che chắn phía sau, do vậy  vào triều vua Tự Đức, người ta đã phá Tả Vọng đình nhỏ bé, xây Tháp Rùa làm hậu chẩm 

Năm 1882 Pháp đánh thành  sau đó chiếm Hà Nội. Năm 1883 chùa  là nơi đóng quân của cơ quan hậu cần quân đội Pháp. Khi quân Pháp chuyển đi, chùa  tan hoang, đồ thờ cúng bị lấy  cắp. Chính quyền khi đó đã quyết định  phá chùa để lập Bưu điện Hà Nội. Cuối năm 1884, Pháp cho xây đường dây hữu tuyến Hà Nội-Sài Gòn  dài gần 4.000 km và hoàn thành vào năm 1888.

Năm 1889, Bưu điện Hà Nội có đầy đủ từ  bưu chính,điện báo đến  điện thoại. Vừa hoạt động, vừa xây dựng công trình hoàn thành năm 1901 gồm nhiều dãy nhà một tầng. Nhà trung tâm nằm  giữa là nơi  giao dịch, dãy hai bên  và phía sau  đặt thiết bị máy móc. Góc Đinh Tiên Hoàng- Lê Thạch ngày nay khi đó có quán cà phê vỉa hè. 

Thời kỳ đầu, bưu tá của Bưu điện Hà Nội đi phát thư, công văn chưa có xe đạp phải dùng xe tay, phu xe đưa bưu tá đến địa chỉ cần chuyển. Khi xe đạp nhập vào Việt Nam, bưu tá được trang bị  xe đạp, phía sau có túi da đựng thư, báo, công văn. Khi xã hội phát triển, nhu cầu  thông tin liên lạc trong nước tăng lên nên chính quyền đã phá nhà làm việc cũ lấn ra vỉa hè  xây nhà  hai tầng.

Việc cải tạo và xây mới hoàn thành năm 1917. Trung tâm giao dịch là ngôi nhà hai tầng mái ngói trên tầng hai treo một  chiếc đồng hồ. Vì Hà Nội là nhượng địa nên đồng hồ này  theo múi giờ Paris. Kiến trúc các dãy nhà trong Bưu điện Hà Nội nhẹ nhàng, thanh thoát  ăn nhập với không gian quanh hồ thoáng đãng, sang trọng đến mức nếu xả rác thấy áy náy.

Hơn 50 năm sau, bỗng một ngày, người ta thấy mấy dãy nhà bị phá. Năm đó đất nước đang chiến tranh, ai cũng nghĩ nhà nước xây công trình bí mật quốc gia  nên chẳng mấy quan tâm. Và không ai biết người ta xây  “Nhà Bưu điện mới” do Trung Quốc viện trợ. Tên công trình là 7138, có nghĩa là khởi công ngày 8-3-1971. Năm 1976, toà nhà chính hướng ra Hồ Hoàn Kiếm  cao năm tầng, mặt tiền dài 51 mét  cơ bản hoàn thành.

Khối nhà thô cứng ấy đã chễm trệ được nửa thế kỷ mặc những lời phê phán của giới chuyên môn là các kiến trúc sư và phàn nàn trong dư luận. Nó chênh với phần còn lại trong bưu điện và phá vỡ sự mềm mại duyên dáng của không gian phía đông Hồ Gươm. Đã đến lúc nên phá bỏ công trình này như tòa nhà Hàm cá mập?  

TIN YÊU

- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có quyết định về việc tổ chức "Triển lãm mỹ thuật kỷ niệm 50 năm Ngày đất nước thống nhất (30/4/1975 – 30/4/2025)", dự kiến vào quý II-2025, tại Trung tâm Giám định và Triển lãm tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh (29 Hàng Bài, Hoàn Kiếm, Hà Nội).

- Lễ hội Quà tặng du lịch Hà Nội với thông điệp 'Hà Nội - Đến để yêu' sẽ diễn ra từ ngày 11/4 - 13/4 tại không gian đi bộ phố Trần Nhân Tông và phụ cận. Chương trình dự kiến có 80 gian hàng được phân bổ tại nhiều không gian như: không gian trải nghiệm các điểm đến di sản; không gian trải nghiệm các làng nghề; khu trưng bày, giới thiệu sản phẩm tinh hoa, chất lượng, quà tặng cao cấp…

- Lễ đón nhận di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia; kỷ niệm 10 năm 34 pho tượng được công nhận bảo vật Quốc gia (2015 - 2025) và khai hội chùa Tây Phương huyện Thạch Thất, Hà Nội năm 2025 sẽ được tổ chức từ ngày 2 - 4/4.

- Nhân dịp kỷ niệm 195 năm ngày sinh (5-3-1829) và tưởng nhớ 143 năm ngày hy sinh của Tổng đốc Hoàng Diệu (8-3-1882 âm lịch), cuốn sách “Cuộc đời, sự nghiệp của Tổng đốc Hoàng Diệu và công cuộc giữ thành Hà Nội" đã chính thức ra mắt độc giả.

- Tại căn nhà nhỏ nằm trong một khu tập thể ở quận Thanh Xuân, Hà Nội, một nhóm bạn trẻ ngày ngày phân loại, tái chế rác thải sinh hoạt, biến rác thải thành tài nguyên tái sinh. Đó là câu chuyện của Tagom - một dự án cộng đồng góp phần xây dựng môi trường sống bền vững.

- 2.000 đồng không đủ để mua cốc trà đá nhưng lại có thể mua được một suất cơm đủ các món trong một quán cơm ở Thủ đô. Thực khách chủ yếu là người nhà, bệnh nhân nghèo đang điều trị dài ngày trong bệnh viện K cơ sở Tân Triều (Hà Nội).