Đưa môi trường trở thành nhiệm vụ trung tâm: Bước chuyển tư duy có ý nghĩa chiến lược

Sự bổ sung này không chỉ mang tính kỹ thuật về câu chữ, mà phản ánh một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển: từ tăng trưởng đơn thuần sang phát triển bền vững, hài hòa và dài hạn.

Trong bối cảnh thiên tai cực đoan gia tăng và hệ sinh thái suy thoái, đây là lựa chọn "đúng, trúng và cấp thiết". Không ít chuyên gia nhận định rằng, nếu không vượt qua được tư duy “phát triển trước – xử lý sau”, nền kinh tế sẽ tự tạo ra rủi ro cho chính mình: chi phí khắc phục ô nhiễm, suy thoái sức khỏe cộng đồng, hay thất thoát nguồn lực thiên nhiên.

Những "cảnh báo đỏ" từ thực tiễn phát triển

Thực tiễn cho thấy, môi trường đang chịu sức ép lớn từ cả tự nhiên lẫn con người.

Về thiên tai và đô thị: Mưa lớn bất thường gây ngập lụt nghiêm trọng tại nhiều đô thị lớn; lũ quét, sạt lở đất liên tiếp xảy ra ở miền núi. Tuy nhiên, cần thẳng thắn nhìn nhận: ngập lụt không chỉ do mưa. Nguyên nhân sâu xa nằm ở sự “lỗi nhịp” giữa tốc độ đô thị hóa và hạ tầng tiêu thoát.

Tình trạng bê tông hóa tràn lan đã xóa sổ các vùng trũng tự nhiên, khiến nước không còn đường thấm, không còn chỗ chứa. Không gian thoát lũ bị thu hẹp, kênh rạch bị san lấp, tạo ra những “vùng rủi ro mới” ngay giữa thành phố.

Về nguồn nước và vận hành hồ chứa: Các dòng sông ngày càng bị thu hẹp, ô nhiễm, thậm chí “chết lâm sàng”. Đáng chú ý, việc vận hành hồ chứa thủy điện, thủy lợi vẫn còn nhiều bất cập. Mâu thuẫn giữa mục tiêu phát điện (tích nước) và phòng chống lũ (xả nước) càng trở nên gay gắt trong bối cảnh thời tiết dị thường.

Quy trình vận hành cũ đang tỏ ra lạc hậu trước diễn biến khó lường của biến đổi khí hậu, khiến người dân hạ du phải gánh chịu rủi ro kép: vừa thiên tai, vừa nhân tai. Những năm gần đây, nhiều trận lũ bất thường làm rõ nguy cơ này.

Về không khí: Ô nhiễm không khí tại Hà Nội và TP.HCM nhiều thời điểm vượt ngưỡng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Báo cáo y tế chỉ ra chi phí điều trị các bệnh liên quan ô nhiễm không khí đang gia tăng, gián tiếp làm giảm năng suất lao động và chất lượng sống.

Những hiện tượng đó cho thấy, môi trường đã trở thành yếu tố quyết định đến chất lượng tăng trưởng và an ninh con người, chứ không còn là “hệ quả phụ” cần khắc phục sau.

Xác lập vị thế trung tâm: Từ “đánh đổi” sang “dẫn dắt”

Việc dự thảo văn kiện Đại hội XIV xác định bảo vệ môi trường là nhiệm vụ trung tâm mang nhiều tầng ý nghĩa:

Thứ nhất: Khẳng định dứt khoát rằng phát triển kinh tế không thể đánh đổi bằng môi trường. Môi trường phải song hành, thậm chí dẫn dắt định hướng phát triển. Mọi quyết sách kinh tế – xã hội cần được soi chiếu nghiêm túc dưới “lăng kính” môi trường.

Thứ hai: Phù hợp với xu thế quốc tế, chuyển từ mô hình “nâu” sang kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn. Đây là cam kết trách nhiệm toàn cầu và là cách bảo vệ lợi ích lâu dài của quốc gia.

Thứ ba: Đáp ứng yêu cầu nội tại của người dân. Khi mức sống tăng lên, thước đo của hạnh phúc không chỉ là thu nhập mà là không gian xanh, không khí sạch và nguồn nước an toàn.

Thứ tư: Tạo động lực đổi mới mô hình tăng trưởng. Bước chuyển này buộc doanh nghiệp và địa phương phải sáng tạo thay vì dựa vào khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ.

Giải pháp đột phá: Tư duy “Thuận thiên” và công nghệ thông minh

Xác định đúng vấn đề mới chỉ là bước khởi đầu. Để hiện thực hóa chủ trương, cần những giải pháp đủ mạnh, mang tính kỹ trị và khoa học:

Một là, chuyển đổi tư duy trị thủy và quy hoạch đô thị: Thay vì chỉ tập trung vào các giải pháp công trình cứng nhắc (cống, đê bao), cần áp dụng các giải pháp “Thuận thiên” (Nature-based Solutions). Đối với đô thị, cần hướng tới mô hình “Thành phố bọt biển” (Sponge City) – khôi phục không gian cho nước thông qua việc giữ gìn ao hồ, mảng xanh và vật liệu thấm. Việc kiểm soát lấn chiếm sông ngòi phải đi đôi với việc quy hoạch hành lang thoát lũ bền vững. Nếu không trả lại không gian cho nước, mọi giải pháp công trình chỉ là vá víu.

Hai là, hiện đại hóa vận hành liên hồ chứa: Rà soát toàn diện quy trình vận hành hồ chứa theo hướng thời gian thực. Cần ứng dụng công nghệ dự báo hiện đại, AI để đưa ra quyết định xả lũ hay tích nước chính xác, đảm bảo an toàn cho hạ du là ưu tiên số một. Không thể để lợi ích kinh tế ngắn hạn của doanh nghiệp chi phối sinh mệnh của cộng đồng.

Ba là, sử dụng công cụ kinh tế để quản lý môi trường: Bên cạnh các biện pháp hành chính đối với nguồn thải giao thông, công nghiệp, cần thúc đẩy cơ chế “Lượng giá tài nguyên”. Môi trường phải được xem là một loại vốn. Người gây ô nhiễm phải trả chi phí xử lý tương xứng; người bảo vệ môi trường (như giữ rừng, giữ nước) phải được thụ hưởng từ dịch vụ hệ sinh thái.

Đầu tư cho năng lượng sạch và giao thông công cộng phải được xem là đầu tư cho hạ tầng chiến lược, chứ không phải ưu tiên thứ cấp.

Hành động vì sự sinh tồn bền vững

Đưa bảo vệ môi trường trở thành nhiệm vụ trung tâm là một bước tiến tư duy chiến lược. Tuy nhiên, chủ trương này chỉ có giá trị khi được cụ thể hóa bằng hành động nhất quán.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khốc liệt và tài nguyên hữu hạn, lựa chọn phát triển hài hòa với môi trường không chỉ là vấn đề đạo đức, mà là điều kiện sinh tồn để đất nước phát triển bền vững. Năng lực quản trị môi trường phải trở thành thước đo năng lực điều hành của chính quyền. Bảo vệ môi trường cần trở thành ý thức thường trực của toàn xã hội, từ cơ quan quản lý đến cộng đồng.

Nói tóm lại, đặt môi trường vào trung tâm chính là đặt con người vào trung tâm của mọi quyết sách phát triển. Chỉ khi môi trường được bảo vệ, Việt Nam mới có thể tiến bước trên con đường phát triển phồn vinh và bền vững.