Khi bài toán quản lý còn nhiều bất cập, câu chuyện vỉa hè không chỉ là chuyện buôn bán hay trật tự đô thị, mà còn phản ánh cách một thành phố ứng xử với không gian công cộng, với người lao động và cả văn hóa đô thị trong tương lai.
Vỉa hè vốn được sinh ra để dành cho người đi bộ. Đó là nguyên tắc gần như không cần bàn cãi trong quy hoạch đô thị. Thế nhưng ở nhiều thành phố lớn, đặc biệt là TP.HCM, vỉa hè từ lâu đã mang thêm một “chức năng” khác, là nơi mưu sinh của hàng ngàn người dân. Bởi vậy, câu chuyện đề xuất cho thuê vỉa hè kinh doanh một lần nữa làm dấy lên tranh luận, vỉa hè là của người đi bộ, của người dân mặt tiền, hay của những người cần kế sinh nhai?
Thực tế, không thể phủ nhận nhu cầu sử dụng vỉa hè để buôn bán là rất lớn. Một xe nước, quán ăn sáng, sạp hàng nhỏ… đôi khi là nguồn sống của cả gia đình. Ở một đô thị năng động như TP.HCM, kinh tế vỉa hè đã trở thành một phần của nhịp sống. Không ít du khách tìm đến thành phố cũng vì cái “chất đường phố” rất riêng ấy. Nhưng cũng cần nhìn thẳng một điều, khi việc lấn chiếm trở thành mặc nhiên, người chịu thiệt đầu tiên chính là người đi bộ.
Nhiều nơi, vỉa hè không còn là lối đi mà biến thành bãi giữ xe, quán nhậu, nơi bày hàng hóa. Người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật buộc phải đi xuống lòng đường, đối diện nguy cơ tai nạn mỗi ngày. Đó là lý do từng có những chiến dịch “giành lại vỉa hè cho người đi bộ” nhận được sự đồng tình rất lớn từ dư luận. Người dân không phản đối chuyện mưu sinh, họ phản đối sự bát nháo, thiếu kỷ cương và tình trạng mạnh ai nấy chiếm.
Nỗi lo của nhiều người cũng không vô lý khi đặt câu hỏi rằng, hôm nay dẹp lấn chiếm, ngày mai lại cho thuê thì khác gì “bình mới rượu cũ”? Nếu quản lý không chặt, rất dễ xảy ra chuyện một hộ được phép rồi hàng loạt hộ khác lấn theo. Khi đó, phần dành cho người đi bộ lại tiếp tục bị “nuốt chửng”.
Tuy nhiên, cũng khó có thể giải quyết bài toán này theo kiểu cấm sạch. Ở nhiều nước châu Á như Đài Loan hay Thái Lan…, hoạt động kinh doanh trên vỉa hè vẫn tồn tại. Vấn đề nằm ở quy hoạch và ý thức chấp hành. Vỉa hè đủ rộng thì có thể phân khu rõ ràng, phần cho người đi bộ, phần khai thác có điều kiện. Ai vi phạm phải xử lý nghiêm, thậm chí rút giấy phép.
Điều quan trọng nhất là thành phố phải xác định rõ, vỉa hè không phải công cụ để tận thu ngân sách, càng không phải “đặc quyền” cho một nhóm người. Đó là không gian công cộng. Mọi quyết định khai thác phải đặt quyền đi bộ và an toàn giao thông lên trên hết.
Một đô thị văn nh không phải là đô thị sạch bóng hàng rong, mà là nơi người đi bộ được tôn trọng, người lao động có cơ hội mưu sinh và trật tự được giữ bằng luật lệ rõ ràng. Vỉa hè cuối cùng không thuộc riêng ai. Nó thuộc về cộng đồng. Và khi lợi ích cộng đồng được đặt ở trung tâm, bài toán vỉa hè mới có thể tìm được lời giải hài hòa.