Nếu coi vỉa hè là “gương mặt” của đô thị, thì sự thay đổi trên từng tuyến phố thời gian qua cũng chính là biểu hiện dễ nhận thấy nhất về hiệu quả bước đầu của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Trước đây, không ít vấn đề phát sinh ở cơ sở phải qua nhiều khâu báo cáo, xin ý kiến, xử lý nên đôi khi thiếu tính kịp thời. Nay, khi quyền hạn được phân cấp mạnh hơn cho cấp xã, nhiều quyết định liên quan trật tự đô thị có thể được triển khai ngay tại địa bàn. Từ việc kiểm tra, xử lý vi phạm, bố trí lực lượng đến duy trì các tuyến phố kiểu mẫu đều được thực hiện chủ động hơn, sát thực tiễn hơn. Khoảng cách từ phản ánh của người dân đến hành động của chính quyền vì thế cũng được rút ngắn đáng kể.
Điều đáng ghi nhận là ở không ít địa phương, trật tự đô thị không còn được nhìn nhận như một chiến dịch mang tính thời điểm. Thay vào đó, nhiều phường đã chuyển dần sang phương thức quản lý thường xuyên, liên tục, lấy phòng ngừa là chính, lấy tuyên truyền, vận động làm nền tảng. Đây là hướng đi phù hợp, bởi vỉa hè không thể “sạch” nhờ vài đợt cao điểm, mà cần được gìn giữ bằng sự hiện diện hằng ngày của chính quyền và sự đồng thuận của người dân.
Một yếu tố quan trọng khác tạo nên sự chuyển biến là việc tăng cường nguồn lực cho cấp cơ sở. Cùng với việc tiếp nhận thêm chức năng, nhiệm vụ, nhiều phường đã được bổ sung cán bộ làm công tác trật tự đô thị từ cấp huyện cũ, đồng thời phát huy tốt hơn vai trò của lực lượng công an cơ sở. Khi trách nhiệm của người đứng đầu được xác định rõ ràng, khi từng tuyến phố có lực lượng thường xuyên kiểm tra, giám sát, thì hiệu quả quản lý cũng trở nên rõ nét hơn.
Đặc biệt, trong mô hình mới, người dân có điều kiện theo dõi, giám sát trực tiếp hoạt động của chính quyền cấp xã - cấp gần dân nhất. Sự giám sát đó không chỉ tạo áp lực tích cực đối với bộ máy công quyền, mà còn góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình và chất lượng phục vụ người dân.
Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rằng, giữ gìn trật tự vỉa hè là công việc không hề đơn giản. Đặc thù của các đô thị lớn là mật độ dân cư cao, nhu cầu kinh doanh, buôn bán, giao thương rất lớn. Vỉa hè, trong nhiều trường hợp, không chỉ là không gian giao thông, mà còn gắn với sinh kế của một bộ phận người dân. Chính vì thế, “bài toán” đặt ra cho chính quyền cơ sở không chỉ là xử lý vi phạm, mà còn phải dung hòa giữa yêu cầu quản lý đô thị với nhu cầu mưu sinh chính đáng.
Ở góc độ này, năng lực quản trị của chính quyền cấp xã không chỉ thể hiện ở việc xử lý bao nhiêu trường hợp vi phạm, mà còn ở khả năng tổ chức không gian đô thị một cách hợp lý, khoa học. Nơi nào biết quy hoạch các khu vực kinh doanh phù hợp, bố trí điểm đỗ xe hợp lý, tăng cường đối thoại, lắng nghe người dân, thì ở nơi đó, việc duy trì trật tự sẽ thuận lợi và bền vững hơn.
Bởi một đô thị văn nh không thể được tạo nên chỉ bằng nỗ lực của lực lượng chức năng. Mỗi người dân, mỗi hộ kinh doanh đều là chủ thể trực tiếp tạo dựng diện mạo phố phường. Khi việc giữ gìn vỉa hè trở thành thói quen, thành ý thức tự giác thay vì sự nhắc nhở hay xử phạt, thì trật tự đô thị mới thực sự bền vững.
Một vấn đề khác cũng cần được quan tâm là tính ổn định, liên tục trong công tác quản lý. Nói cách khác, thước đo quan trọng nhất không phải là một tuyến phố sạch đẹp trong vài ngày, mà là việc tuyến phố ấy vẫn giữ được sự ngăn nắp sau nhiều tháng, nhiều năm.
Muốn vậy, cần tiếp tục phát huy vai trò và trách nhiệm của chính quyền cơ sở. Nếu UBND cấp xã giữ vai trò điều hành, tổ chức, tuyên truyền và duy trì trật tự trên địa bàn, thì công an xã, phường là lực lượng nòng cốt trong công tác tuần tra, xử lý vi phạm và bảo đảm kỷ cương. Sự phối hợp đồng bộ, thường xuyên giữa hai lực lượng sẽ giúp việc quản lý không bị gián đoạn, kịp thời phát hiện, xử lý các vi phạm phát sinh ngay từ cơ sở, qua đó hạn chế tình trạng tái lấn chiếm và nâng cao hiệu quả quản lý đô thị.
Mô hình 2 cấp đã trao thêm quyền chủ động cho cấp xã, nhưng vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện. Thực tiễn cho thấy, khối lượng công việc của xã, phường hiện nay rất lớn, trong khi nhân lực ở một số địa bàn còn mỏng, nhất là lực lượng chuyên trách về trật tự đô thị. Đó cũng là lý do khiến Sở Xây dựng Hà Nội đề xuất xem xét thành lập các Đội Quản lý trật tự xây dựng, đô thị cấp xã.
Do đó, như VOV Giao thông đã đề cập, việc nghiên cứu kiện toàn, tăng cường lực lượng hỗ trợ công tác quản lý đô thị ở cấp cơ sở, cùng với đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, camera giám sát, xử phạt nguội là những giải pháp cần được tính toán.
Quan trọng hơn, mọi cơ chế phân quyền cần đi liền với phân định rõ trách nhiệm và cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả. Chỉ khi quyền hạn, trách nhiệm và nguồn lực được trao tương xứng, thì chính quyền cơ sở mới có thể phát huy đầy đủ vai trò trong quản trị đô thị và nhiều lĩnh vực khác của đời sống xã hội.
Một năm là khoảng thời gian chưa dài để đánh giá đầy đủ hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Tuy nhiên, những đổi thay trên từng tuyến phố, từng vỉa hè đã cho thấy hướng đi này là đúng đắn.
Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là giữ cho hè phố luôn thông thoáng, mà còn tiếp tục hoàn thiện cơ chế, tăng cường nguồn lực và nâng cao năng lực quản trị ở cấp cơ sở. Bởi khi chính quyền gần dân hơn, chủ động hơn và chịu trách nhiệm rõ ràng hơn, không chỉ vỉa hè mà nhiều lĩnh vực khác của đời sống đô thị cũng sẽ chuyển biến theo hướng tích cực, bền vững hơn./.