Tắt VMS, đánh đổi cả sinh kế lẫn uy tín nghề cá

Những hành vi tưởng như để “né kiểm tra” ấy lại đang đẩy chính ngư dân vào nguy cơ mất an toàn, đối mặt với xử phạt nặng và làm ảnh hưởng đến uy tín nghề cá Việt Nam trong hành trình gỡ “thẻ vàng” IUU của Ủy ban châu Âu (EC).

Hàng chục năm vươn khơi bám biển, anh Hoàng Mạnh Dương, chủ tàu QN-90389-TS ở Quảng Ninh vẫn nhớ như in khoảnh khắc thiết bị giám sát hành trình VMS trên tàu bất ngờ mất kết nối. Không điện thoại, không sóng liên lạc, giữa biển khơi mênh mông, anh hoàn toàn không biết tín hiệu từ tàu mình đã biến mất khỏi hệ thống theo dõi từ lúc nào.

“Đôi lúc mình đi trên biển mà mất kết nối VMS mà mình lại không có sóng điện thoại, sẽ rất khó khăn vì nó mất tín hiệu, mình sẽ không biết được, không có gì để theo dõi nó để biết. Trong vòng 5-8 tiếng cơ quan chức năng sẽ báo cho mình nhưng mình lại không có sóng liên lạc, mình cũng không biết được lúc nào vào bờ hoặc có sóng liên lạc thì lúc đó mới biết mình mất tín hiệu VMS”.

Câu chuyện của anh Dương không phải trường hợp đặc biệt. Trong hành trình chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), việc tàu cá mất kết nối thiết bị giám sát hành trình VMS vẫn là một trong những vấn đề khiến cơ quan chức năng đau đầu nhất.

Bởi chỉ cần mất tín hiệu, toàn bộ hành trình của con tàu gần như rơi vào “vùng trống”. Không ai biết tàu đang ở đâu, hoạt động trong khu vực nào hay có vượt ranh giới cho phép hay không.

Những năm gần đây, cùng với việc tăng cường kiểm tra, giám sát, nhiều địa phương ven biển đã siết chặt quản lý tàu cá thông qua hệ thống VMS. Thiết bị này được ví như “đôi mắt điện tử” trên biển, giúp cơ quan chức năng theo dõi liên tục hành trình tàu cá, kịp thời cảnh báo khi tàu đi sai vùng hoặc có dấu hiệu vi phạm IUU.

Tuy nhiên, trên thực tế vẫn tồn tại tình trạng một số chủ tàu cố tình vô hiệu hóa thiết bị, dùng vật che chắn tín hiệu hoặc thậm chí gửi thiết bị sang tàu khác để đối phó lực lượng chức năng.

Ông Hà Quang Thành, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Thiết bị Điện - Điện tử Bách Khoa cho biết, trong quá trình vận hành hệ thống, đơn vị ghi nhận cả nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan dẫn đến việc mất tín hiệu VMS.

“Khi hệ thống phát hiện tàu cá mất kết nối VMS hoặc có thông tin báo từ cơ quan quản lý nhà nước, bộ phận kỹ thuật của Cty Định vị Bách khoa sẽ tiến hành kiểm tra trạng thái tín hiệu và lịch sử hoạt động của thiết bị để xác minh sơ bộ nguyên nhân.

Đơn vị cũng sẽ chủ động liên hệ với các thuyền trưởng thông qua điện đàm, điện thoại vệ tinh với mục tiêu kiểm tra lại nguồn điện của tàu, ăng ten tín hiệu và hướng dẫn thao tác vận hành. Đối với các trường hợp mất tín hiệu trên 6 tiếng hoặc có dấu hiệu bất thường, đơn vị sẽ phối hợp với lực lượng chức năng theo đúng quy trình để phối hợp xác minh”.

Theo ông Thành, có những trường hợp tín hiệu mất do thời tiết xấu, vùng lõm sóng vệ tinh hoặc nguồn điện trên tàu không ổn định. Nhưng cũng có trường hợp xuất phát từ yếu tố con người, khi ngư dân cố tình tắt thiết bị hoặc dùng vật cản để chắn sóng. Điều đáng nói là chỉ cần thiết bị mất kết nối vài giờ đồng hồ, áp lực giám sát và xác minh đã lập tức dồn lên các lực lượng chức năng.

Tại Quảng Ninh, công tác theo dõi tàu cá trên biển hiện được duy trì liên tục thông qua hệ thống giám sát hành trình. Mỗi trường hợp mất tín hiệu đều phải lập tức xác minh nguyên nhân, liên lạc với chủ tàu và theo dõi sát hành trình.

Ông Lê Kỳ Đoàn, cán bộ Chi cục Biển, Hải đảo và Thủy sản, Kiểm ngư tỉnh Quảng Ninh cho biết, đến thời điểm hiện nay, qua công tác theo dõi và kiểm tra thực tế, tỉnh chưa phát hiện trường hợp tàu cá cố tình tắt thiết bị VMS để khai thác trái phép. Tuy nhiên, tình trạng mất kết nối trên biển vẫn còn xảy ra.

“Qua công tác theo dõi, giám sát từ đầu năm 2026 đến nay, các cơ quan chức năng trên địa bàn tỉnh đã phát hiện 18 tàu cá mất kết nối tín hiệu giám sát hành trình trên biển, gồm 17 tàu cá của tỉnh Quảng Ninh và 1 tàu cá ngoại tỉnh.

Đến nay đã tổ chức xác minh, xử lý 18/18 trường hợp, đạt tỷ lệ 100%; trong đó đã đóng hồ sơ 14 trường hợp; xử phạt vi phạm hành chính 4 trường hợp với tổng số tiền xử phạt 141 triệu đồng.

So với cùng kỳ năm trước, số lượng tàu cá mất kết nối thiết bị giám sát hành trình trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đã giảm khoảng 90%, cho thấy nhận thức và ý thức chấp hành quy định chống khai thác IUU của ngư dân ngày càng được nâng lên”.

Dù số vụ giảm mạnh nhưng theo lực lượng kiểm ngư, mỗi trường hợp mất kết nối vẫn tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ. Bởi khi tàu cá “biến mất” khỏi màn hình giám sát, cơ quan chức năng không thể xác định chính xác tàu đang hoạt động ở đâu. Điều này dẫn tới nguy cơ tàu đi sai vùng, vượt ranh giới hoặc vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp trên vùng biển nước ngoài.

Ông Lê Kỳ Đoàn cho biết thêm: “Thực tế hiện nay, nhiều chủ tàu, thuyền trưởng cho rằng việc mất tín hiệu xuất phát từ các nguyên nhân khách quan như thiết bị hư hỏng, mất nguồn điện, thời tiết xấu, sóng yếu hoặc thiết bị xuống cấp.

Tuy nhiên, để xác minh cụ thể nguyên nhân, cơ quan chức năng phải kiểm tra thực tế tàu cá và thiết bị trên tàu. Việc này chỉ có thể thực hiện khi tàu cập cảng, dẫn đến mất nhiều thời gian, ảnh hưởng đến tiến độ xử lý và gây khó khăn trong việc xác định hành vi cố ý hay vô ý trong việc ngắt kết nối thiết bị VMS”.

Ngoài khơi xa, mỗi tín hiệu VMS được duy trì ổn định không chỉ giúp quản lý một con tàu, mà còn thể hiện trách nhiệm của ngư dân với chính nghề biển của mình.

Hơn ai hết, những người gắn bó cả đời với biển đều hiểu rằng, nếu còn cố tình tắt VMS để đánh đổi lợi ích trước mắt, cái mất không chỉ là những khoản tiền xử phạt… mà còn là sinh kế lâu dài và uy tín của nghề cá Việt Nam trên hành trình vươn ra biển lớn.

Để những chuyến đi biển thực sự mang lại no ấm, VOV Giao thông Duyên Hải xin lưu ý một số hành vi vi phạm cần phải tuyệt đối tránh trong quá trình khai thác trên biển:

Lỗi tắt máy giấu vị trí: Đừng vì tiếc bình ắc quy hay muốn giấu bãi cá mà tắt thiết bị VMS. Thiết bị hỏng phải dùng máy vô tuyến điện báo ngay về bờ, và buộc phải quay về cảng trong thời gian quy định. Quá 6 giờ không báo cáo, biên bản xử phạt chục triệu đồng và lệnh tước bằng thuyền trưởng sẽ đợi bà con ngay tại bến.

Lỗi "bán cá chui": Mọi sản lượng đánh bắt về cảng bắt buộc phải được khai báo qua hệ thống truy xuất điện tử eCDT. Cá không chứng minh được nguồn gốc, không có dữ liệu khớp với hành trình trên biển sẽ không có doanh nghiệp nào dám thu mua.

Lỗi dùng tàu "3 không": Chính quyền các địa phương hiện đang rà quét rất gắt gao. Tàu không đăng ký, không đăng kiểm, không giấy phép thì cách duy nhất là nằm bờ. Việc lén lút xuất bến bằng tàu "3 không" không chỉ đối mặt với việc bị tịch thu phương tiện mà còn đẩy bản thân vào rủi ro an toàn tính mạng khi không được kiểm định kỹ thuật.

Mong bà con hãy bảo vệ sinh kế của mình bằng việc thượng tôn pháp luật!