Aday – âm vang xưa trong lòng phum sóc

Tại xã Xà Phiên, thành phố Cần Thơ, ông Danh Kỳ, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Aday địa phương, là một trong những người đã dành nhiều năm gắn bó với loại hình nghệ thuật này. Từ sự tò mò ban đầu, đến niềm đam mê bền bỉ, ông cùng các thành viên vẫn cố gắng duy trì sinh hoạt câu lạc bộ, dù còn nhiều khó khăn về kinh phí, nhân lực và việc truyền nghề cho lớp trẻ.

Hát Aday – Di sản Khmer và những người lặng lẽ giữ nghề

Thưa chú, cơ duyên nào đã đưa chú đến với nghệ thuật hát Aday của đồng bào Khmer?

Chú bắt đầu hát Aday từ năm 2018, khi Nhà nước hỗ trợ mời nghệ nhân từ Bạc Liêu về dạy. Thấy đây là nghệ thuật của dân tộc mình nên chú thích và tham gia học, rồi đam mê gắn bó đến bây giờ. Trước đây ở khu vực này chủ yếu có Dù kê, còn Aday thì hầu như chưa thấy. Hát Aday cũng khá khó, lúc nói chuyện, lúc chuyển sang hát, khi trầm khi bổng nên phải tìm hiểu thêm trên mạng mới làm được.

Thường thì đến dịp Chôl Chnăm Thmây, Sen Đôn-ta hay các lễ lộc mới biểu diễn. Câu lạc bộ có khoảng 9 người, nhưng hoạt động còn khó khăn vì không có kinh phí. Nhiều người bận đi làm nên chỉ khi có dịp mới tập trung luyện tập, dạo này cũng thưa hơn. Trước đây thì mỗi tuần tập một lần.

Theo chú, hát Aday có những nét đặc trưng gì khác so với các loại hình nghệ thuật Khmer khác như Dù kê?

Nét khác biệt của Aday là chỉ có hai người hát đối đáp với nhau. Dàn nhạc thường gồm các nhạc cụ như Khum, Thre, đàn cò, sáo… Khi nhạc dạo lên thì người hát vừa nói vừa chuyển sang hát. So với các loại hình khác thì Aday có nhiều điểm riêng. Nó cũng hơi giống Dù kê, nhưng đòi hỏi người hát phải nhanh ý và có khả năng sáng tạo lời ngay khi biểu diễn.

Việc thể hiện hát Aday có khó không, thưa chú? Người hát cần những kỹ năng gì để có thể đối đáp và ứng tác?

Ví dụ như khi đi đường gặp chuyện gì, thấy thôn xóm mình đang phát triển hay chùa chiền có lễ lộc, đám phước gì đó thì mình đưa vào lời hát để kể cho bà con nghe. Người hát phải linh hoạt để tạo không khí vui vẻ trong buổi giao lưu.

Hiện nay Câu lạc bộ hát Aday của địa phương có bao nhiêu thành viên? Trong quá trình duy trì câu lạc bộ, chú và các thành viên có khó khăn gì không chú?

Trước đây câu lạc bộ có 3 cặp tập luyện cùng nhau. Nhưng hiện nay nhiều người bận đi làm nên không tham gia được, chỉ còn hai chị em phụ nữ và một mình chú duy trì. Dàn nhạc có khoảng 5–6 nhạc cụ truyền thống như sáo, Thre, Khum, hai đàn cò và chập chả.

Hiện nay việc truyền dạy loại hình nghệ thuật này cho lớp trẻ có thuận lợi hay không, thưa chú?

Aday hiện nay lớp trẻ không mấy hứng thú. Mình cũng muốn mở lớp truyền lại nhưng người tham gia rất ít, có lẽ vì loại hình này khá lạ và cũng khó. Khi hát phải có sự phối hợp với nhau, thử với dàn nhạc xem có đúng điệu hay không. Sáo, đàn cũng phải tập trung lại để tập luyện cùng nhau thì mới được. Không phải cứ biết hát là hát được ngay, nếu không vào đúng nhạc cũng rất khó. Vì vậy phải tập trung luyện tập nhiều, làm tới nơi tới chốn thì mới biểu diễn tốt. Còn nếu hát đơn giản thì cũng được, nhưng để đúng bài bản thì phải tập cho thật hợp với nhau.

Chú có thể gửi tặng khán giả 1 đoạn hát Aday được không ạ?

Suriya reang reang cheakam rasmey bomphlu loka kroum tusa... (hát). Cái đó đờn một khúc mình ca một khúc, đờn một khúc ca một khúc mới được. Cái này có khi đi diễn ở đâu á mới tụ nhau cỡ tuần lễ tập…

Cảm ơn chú Danh Kỳ đã dành thời gian chia sẻ về niềm đam mê và những nỗ lực gìn giữ nghệ thuật hát Aday của đồng bào Khmer.

Giữ nhịp Aday giữa đời sống hiện đại

Theo các tài liệu ghi chép, nghệ thuật hát ADay ban đầu là loại hát Prop-kay (hát đối đáp) bên nam và bên nữ, cùng vỗ tay thành nhịp, rồi hát đối đáp qua lại. Sau đó, hát ADay còn sử dụng các bài hát kịch hoặc cổ tích (khi lan tỏa đến vùng đất Nam Bộ thì không có loại này). Ngoài ra, hát ADay còn được sử dụng trong trò chơi ném cầu vào dịp lễ Chôl Chnăm Thmây.

Trong quá trình phát triển, hình thức nghệ thuật này tiếp tục được sáng tạo qua 2 giai đoạn: Đầu tiên, một số các nghệ sĩ tiền bối rút gọn lối hát Prop-kay thành loại “hát đối đáp nam, nữ”. Đến cuối thế kỷ 19, hình thức biểu diễn được người diễn sáng tạo thêm, phát triển lối hát với lời luôn mới, ứng tác ở mọi tình huống và hoàn cảnh. Người dân yêu thích lối hát và sự thân thiện với người biểu diễn đã đặt tên cho lối hát sáng tạo từ lối hát Prop-kay là hát ADay.

Hát Aday là lối hát nói, không phức tạp, cầu kỳ. Để bắt đầu, dàn nhạc dạo nhạc, đôi trai gái múa chào mời. Người hát cất giọng, dứt câu và múa theo nhạc. Ngưng nhạc, người kia sẽ hát đáp lời và múa theo câu nhạc đệm xen kẽ. Tùy mức độ nội dung bài hát dài hay ngắn, cặp nam nữ sẽ liên tục hát đối đáp cho tới khi kết thúc tiết mục.

Dù là lối hát nói giản đơn, tự do nhưng phải tuân thủ, hát đúng âm điệu, cất giọng khi lên xuống, lúc nhỏ to. Thông thường, mỗi câu hát có độ dài từ 30 - 40 giây, mỗi bài hát từ 5 - 10 phút, tùy theo chủ đề đưa ra. Từ lời bài hát, dàn nhạc đệm diễn tấu, làm nền để cặp nam nữ vừa hát vừa múa vờn theo nhau như trêu ghẹo, giao duyên khiến tiết mục trở nên sinh động, tạo không khí vui tươi, hấp dẫn người xem.

Chị Danh Thị Sên, ở TP Cần Thơ, cho biết: "Mình múa xong cái mình nói, nói xong mình ca nữa. Đoạn vô cũng khó nữa, nếu mình không không phải thì không có đúng đờn người ta nhưng mà đam mê nên cũng ráng".

Âm nhạc là phần chủ lực trong hát Aday. Từ thời xưa, các bài nhạc đệm cho hát Aday được chọn từ bản nhạc đệm của lối hát đối đáp, tuồng tích hát dù kê hay nhạc múa truyền thống. Dàn nhạc đệm cho hát Aday, nếu đầy đủ có thể 5 - 6 nhạc cụ truyền thống, gồm: đàn cò, đàn gáo, tam thập lục, sáo trúc, …

"Cái nghệ thuật Aday đòi hỏi người đó phải sáng tạo và có hiểu biết nhiều, bởi vì nó nói bằng văn phạm, nói bằng thơ cho nên nói cái này sẽ dính về cái nọ".

"Dù kê hát nhiều hơn A-day, A-day có một đoạn một à. Không khó mà không dễ. Một nam một nữ thôi, không có nhiều. Còn Dù kê thì đông lắm, cũng có nhóm vậy đó. Cũng vui lắm, vui cho phum sóc tại vì ông bà Khmer mình tuyên truyền hồi đó tới giờ đó, cũng theo người dân tộc đó, cũng theo rồi đi tới đâu rồi múa tới đó, người ta kêu vậy đó. Tuyên truyền truyền thống hồi đó giờ".

Trong hát ADay có thể múa nhưng không nhất thiết phải có múa khi hát ADay.  Múa cộng vào hát làm cho ADay trở thành một hình thức trình diễn dân gian hoàn chỉnh. Múa trong hát Aday là điệu múa tổng hợp, gồm cả điệu rom vong, lăm lêu… Động tác tay múa, tay “chip” còn gọi là bắt, thể hiện sự khéo léo, đẹp đẽ, dịu dàng, kín đáo… Tay “khuôn”, còn gọi là cuộn tròn, hay cuộn vào thể hiện tính mạnh mẽ, dứt khoát. Tay “rồn”, còn gọi là che, như một tư thế che nắng, làm duyên. Tay “chòn-ol”, còn gọi là động tác chỉ, mách bảo cho biết trạng thái tâm tư. Cùng với động tác tay, là động tác nhích vai, lắc mông và những bước đi vờn nhau, tình tứ, yêu đời, trêu ghẹo, châm chọc.

Trước nguy cơ mai một của loại hình nghệ thuật dân gian này, nhiều nghệ nhân và những người yêu văn hóa Khmer vẫn đang nỗ lực gìn giữ, truyền dạy hát Aday cho cộng đồng. Với họ, mỗi câu hát, mỗi điệu nhạc không chỉ là niềm đam mê mà còn là trách nhiệm trong việc bảo tồn di sản văn hóa của dân tộc.

Nghệ nhân Danh Kỳ, ở xã Xà Phiên, TP Cần Thơ, chia sẻ: "Bảo tồn lâu để gìn giữ phong tục cho con cháu mình biết Aday này. Dân tộc Khmer mình chỉ Aday hoặc ghe ngo, nhà nước bảo tồn tôi rất là mừng để bảo tồn di sản của dân tộc Khmer".

Dù trải qua nhiều biến đổi theo thời gian, hát Aday vẫn giữ được nét độc đáo riêng trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer. Những câu hát đối đáp mộc mạc, giàu tính ứng tác cùng tiếng nhạc truyền thống rộn ràng không chỉ mang lại niềm vui trong các dịp lễ hội mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, lưu giữ những câu chuyện đời sống, tình cảm và tâm hồn của người Khmer Nam Bộ. Tuy nhiên, trong bối cảnh đời sống hiện đại với nhiều loại hình giải trí mới, việc duy trì và truyền dạy hát Aday cho thế hệ trẻ đang đứng trước không ít khó khăn.

Chính vì vậy, sự tâm huyết của những nghệ nhân, cùng sự quan tâm hỗ trợ của các cấp, ngành và cộng đồng sẽ góp phần quan trọng để loại hình nghệ thuật dân gian này tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa. Để những câu hát Aday vẫn còn vang lên trong các lễ hội, trên phum sóc, và trong đời sống văn hóa của đồng bào Khmer hôm nay và mai sau.