Tăng trưởng trong bất định: Doanh nghiệp xoay trục trước làn sóng bảo hộ và "luật chơi xanh"

Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng ấy là không ít thách thức khi thế giới bước vào giai đoạn bất ổn mới: các hàng rào thuế quan, tiêu chuẩn xanh và chính sách bảo hộ từ những thị trường lớn như Mỹ, EU đang siết chặt.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp Việt buộc phải đổi mới tư duy, tìm hướng đi mới để thích ứng và trụ vững.

Tổng kim ngạch xuất khẩu đạt trên 262,46 tỷ USD, vốn FDI gần 24,1 tỷ USD – những con số đầy ấn tượng cho thấy bức tranh kinh tế Việt Nam trong 7 tháng đầu năm đang nhuốm màu sáng. Song, phía sau ánh sáng ấy là những gam màu trầm của những rào cản phi thuế quan, chính sách thương mại khắt khe từ các thị trường lớn và yêu cầu ngày càng cao về tính bền vững – đặc biệt là từ Mỹ và EU.

Trong khi nền kinh tế ghi nhận mức tăng trưởng xuất khẩu 14,8% so với cùng kỳ và vốn FDI tăng 27,3%, thì mục tiêu tăng trưởng cả năm trên 8% vẫn đối mặt với không ít thách thức. Từ đầu tháng 8, Mỹ chính thức áp mức thuế đối ứng lên tới 20% với hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam – một “cú đánh mạnh” vào nhiều ngành hàng chủ lực, đặc biệt là dệt may.

Tại một diễn đàn kinh tế gần đây, ông Phí Ngọc Trịnh – Tổng giám đốc Tập đoàn Hồ Gươm – thẳng thắn nêu lên những khó khăn mà ngành dệt may đang đối mặt trong bối cảnh thị trường Mỹ và EU siết chặt tiêu chuẩn, trong khi số lượng đơn hàng cũng đang giảm đáng kể:

"Đến thời điểm hiện tại thì lượng đơn hàng đang bắt đầu khan hiếm, không chỉ thị trường Mỹ mà các thị trường khác cũng có dấu hiệu khó khăn. Đơn hàng từ giờ đến cuối năm so với năm ngoái đang sụt giảm tương đối nhiều – chiếm khoảng 10%. Hiện tại, doanh nghiệp cũng đang phải cố gắng để tìm kiếm các thị trường khác ngoài Mỹ và châu Âu, chủ yếu đang phát triển thêm các thị trường Nga và Brazil…"

Tình trạng sụt giảm đơn hàng không phải hiện tượng đơn lẻ. Trong bối cảnh chuỗi giá trị toàn cầu đang tái định hình và chủ nghĩa bảo hộ ngày càng rõ nét, các doanh nghiệp Việt buộc phải tìm ra các hướng đi mới để giữ vững đà tăng trưởng.

Theo các chuyên gia kinh tế, để vượt qua “cơn sóng dữ”, doanh nghiệp Việt không thể chỉ trông chờ vào các thị trường truyền thống. Thay vào đó, họ cần một chiến lược tiếp cận đa tầng: từ nâng cấp năng lực sản xuất, đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đến khai thác tối đa các hiệp định thương mại tự do (FTA) như CPTPP, EVFTA, RCEP... Ông Hoàng Quang Phòng – Phó Chủ tịch Liên đoàn thương mại và công nghiệp Việt Nam VCCI nhấn mạnh:

"Trong bối cảnh nhiều thị trường áp dụng hàng rào phi thuế quan, yêu cầu về môi trường, xã hội, quản trị ngày càng khắt khe. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải đầu tư nguồn lực cho chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, tăng tỷ lệ nội địa hóa đầu vào để giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu nhằm đáp ứng quy tắc xuất xứ, minh bạch nguồn gốc…"

Sự chuyển hướng này được cho là không chỉ mang tính tình thế mà còn là chiến lược dài hạn để doanh nghiệp phát triển bền vững trong một thế giới ngày càng đặt nặng yếu tố ESG (môi trường, xã hội, quản trị doanh nghiệp).

Một điểm sáng của xuất khẩu Việt Nam năm 2024 chính là thị trường EU – khu vực vốn có nhiều tiềm năng nhưng cũng nhiều rào cản. Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan, xuất khẩu sang EU đạt hơn 52 tỷ USD, tăng 19,3% so với cùng kỳ năm 2023, giúp EU duy trì vị trí là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Việt Nam.

Tuy nhiên, theo bà Lê Thị Thu Thủy – Phó Viện trưởng Viện Phát triển Doanh nghiệp (VCCI), các quy định khắt khe trong Thỏa thuận xanh châu Âu đang tạo ra áp lực ngày càng lớn với doanh nghiệp Việt Nam:

"Bước sang năm thứ năm thực hiện Thỏa thuận Xanh, EU đã ban hành nhiều chính sách tác động trực tiếp đến hàng hóa nhập khẩu. Tiêu biểu là các chiến lược ‘Từ trang trại đến bàn ăn’, ‘Kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn mới’, cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới và quản lý chất thải… Điều đó đặt ra yêu cầu bắt buộc: các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải chủ động thích ứng để đáp ứng nhu cầu của thị trường này".

Đáng chú ý, từ năm 2026, CBAM – Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon sẽ được áp dụng chính thức, buộc các ngành xuất khẩu như thép, xi măng, nhôm, phân bón… phải thực hiện kiểm toán carbon, tính toán lượng phát thải và mua tín chỉ carbon nếu vượt mức cho phép.

Ông Bùi Mạnh Hùng – Trưởng phòng Kinh doanh, Nhà máy thép Việt Ý – cho biết doanh nghiệp đang xúc tiến mở rộng thị trường sang châu Âu, song thừa nhận áp lực từ các tiêu chuẩn “xanh” là không nhỏ:

"Trước mắt, chúng tôi tập trung hoàn thiện hồ sơ, chứng chỉ và giấy phép theo yêu cầu của châu Âu, đồng thời xin thẩm định từ bên thứ ba. Khi thủ tục này hoàn tất, doanh nghiệp sẽ có cơ hội tiếp cận các thị trường khó tính như châu Âu hoặc Mỹ. Song song, chúng tôi cũng từng bước hoàn thiện công tác quản trị nội bộ theo mô hình ESG trong hoạt động của doanh nghiệp".

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, doanh nghiệp Việt Nam buộc phải chuyển mình mạnh mẽ – từ mở rộng thị trường, nâng cao năng lực quản trị đến đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và thúc đẩy chuyển đổi số. Đây không chỉ là yêu cầu ngắn hạn để vượt qua khó khăn, mà còn là chiến lược dài hạn giúp doanh nghiệp phát triển bền vững và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế quốc gia.