Đề xuất được kỳ vọng sẽ bịt lỗ hổng trong việc ngăn thanh thiếu niên tiếp cận thuốc lá, song cũng đặt ra không ít băn khoăn về tính khả thi tại các cửa hàng bán lẻ.
Mua thuốc lá phải xuất trình căn cước: Người bán lo khó khả thi
Chỉ trong chưa đầy 20 phút đứng trước một cửa hàng tạp hóa trên phố Hai Bà Trưng (Hà Nội), có hàng chục lượt khách ghé mua nước uống, bánh kẹo và thuốc lá. Mỗi giao dịch diễn ra rất nhanh, người mua gọi tên loại thuốc, người bán lấy hàng, thanh toán rồi kết thúc.
Nếu quy định mới của Bộ Y tế được thông qua, với những trường hợp người bán nghi ngờ người mua dưới 18 tuổi, thì quy trình ấy sẽ có thêm một bước là xác nh độ tuổi bằng căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng VNeID.
Đối với nhiều người, đây là giải pháp cần thiết để hạn chế thanh thiếu niên tiếp cận thuốc lá. Thế nhưng với những người trực tiếp bán hàng, việc thực hiện không hề đơn giản. Đã nhiều năm bán tạp hóa trên phố Hai Bà Trưng, chị Lê Thu Hương cho biết bản thân luôn từ chối bán thuốc lá cho trẻ em. Tuy nhiên, để xác định chính xác một người có đủ 18 tuổi hay không mà chỉ quan sát bằng mắt là điều rất khó, còn việc yêu cầu khách xuất trình giấy tờ cũng khiến chị băn khoăn.
"Bán thuốc cho trẻ con mà từ 18 tuổi trở xuống là tôi không bán đâu, vì bán thế là hại trẻ con. Các cháu dưới 18 tuổi giờ rất khó phân biệt, nếu là đứa trẻ con thật thì nhìn sẽ nhận ra dễ dàng hơn, nhưng từ 17 tuổi là mình không thể nhận biết được vì khó lắm. Mình không kiểm tra được, mình cũng không có quyền kiểm tra, mình là người dân chứ không phải là Công an mà có quyền kiểm tra căn cước công dân của họ. Nếu mình bán hàng mà đòi hỏi căn cước công dân thì họ cũng sẽ bật lại và hỏi mình là ai mà yêu cầu kiểm tra căn cước công dân của họ, đó là điều rất khó khăn". chị Hương cho biết.
Tại cửa hàng tạp hóa gần cổng Bệnh viện Phụ sản Hà Nội, anh Nguyễn Văn Đạt cho rằng mục tiêu bảo vệ người chưa thành niên là hoàn toàn đúng. Tuy nhiên, nếu quy định được áp dụng thì cần có hướng dẫn thật cụ thể để cả người bán và người mua đều hiểu, tránh phát sinh tranh cãi trong quá trình giao dịch.
"Bây giờ bán hàng thì thực ra là cũng không ai đi hỏi tuổi của người ta, người ta chỉ bảo mua về cho bố mẹ hoặc là người quen thôi. Bất tiện cho chủ cửa hàng vì nhiều khi người ta không mang giấy tờ đi mà mình yêu cầu người ta sẽ không mua hàng nữa, sẽ gây khó cho khách hàng, rồi mình sẽ không bán được hàng, doanh thu sẽ bị giảm đi. Thế nói chung là như thế là sẽ rất bất tiện. Bởi vì bây giờ họ đi mua hàng nhiều khi có ai cũng nhăm nhăm mang căn cước đi để mua. Hoặc là mình phải tuyên truyền rộng rãi, tức là để trước khi người ta đi mua người ta sẽ phải mang theo, hoặc là cấm tuyệt đối thì mình có phải tuyên truyền từ đến cơ sở, đến người dân", anh Đạt nói.
Không chỉ người bán, nhiều người dân cũng quan tâm đến đề xuất này, điều họ đồng tình là cần có biện pháp mạnh hơn để ngăn học sinh, thanh thiếu niên tiếp cận thuốc lá. Tuy nhiên, để quy định đi vào cuộc sống, cần có sự chuẩn bị đồng bộ từ tuyên truyền đến hướng dẫn thực hiện.
"Như với mình thì quy định này tốt cho các bạn dưới 18 tuổi thôi mà. Tốt nhất là không nên hút thuốc lá, chả có tốt cho sức khỏe mà. Thường thì điện thoại sẽ gắn liền với người rồi. Những người hút thuốc lá, mua thuốc lá thì người bán hàng người ta sẽ nhìn thấy người ta hiểu thôi".
"Thỉnh thoảng em thấy bạn học sinh hút thuốc lá thì em thấy việc đó không tốt, nó hại đến sức khỏe. Chủ yếu là mua ở các quán tạp hóa hoặc là mua online. Em nghĩ là nên có những quy định rõ ràng khi học sinh vào mua thì không nên bán và phải có người trên 18 tuổi hoặc người lớn thì mới mua được. Dẹp bỏ bớt những quán tạp hóa, quán bia rượu gần cổng trường để giúp bảo vệ học sinh, tránh những cái tệ nạn không đáng có xảy ra trong trường học."
Bước tiến để siết bán thuốc lá cho trẻ vị thành niên
Theo các chuyên gia, đề xuất của Bộ Y tế không đặt ra quy định mới mà bổ sung công cụ để thực thi hiệu quả quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi. Trao đổi với phóng viên Ban VOV Giao thông Quốc gia, Thạc sĩ Nguyễn Hạnh Nguyên, Quản lý Chương trình Phòng, chống tác hại thuốc lá và Bệnh không lây nhiễm, Tổ chức Nhịp cầu Sức khỏe (HealthBridge) Canada tại Việt Nam, cho rằng việc sử dụng căn cước hoặc VNeID để xác thực tuổi sẽ giúp khắc phục những khó khăn trong kiểm tra độ tuổi người mua.
"Về quy định kiểm tra VNeID hay CCCD, đây là một bước tiến cực kỳ quan trọng để đảm bảo tính khả thi của luật. Thực tế, lệnh cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi đã có hiệu lực từ năm 2013. Nhưng suốt thời gian qua, việc xác định độ tuổi chỉ dựa vào cảm quan hoặc hỏi ệng là không chính xác. Người bán cũng không có hướng dẫn cụ thể nào để xác nh.
Do đó, quy định mới cho phép sử dụng công cụ định danh điện tử sẽ giúp người bán dễ dàng kiểm tra, nâng cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật, từ đó bảo vệ thanh thiếu niên một cách triệt để hơn. Quy định cấm trưng bày. Luật hiện hành của chúng ta mới chỉ "hạn chế" trưng bày, tức là cho phép để không quá 1 bao hoặc 1 tút cho mỗi nhãn hiệu. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã chứng nh kẽ hở này đang bị các cơ sở kinh doanh và doanh nghiệp lợi dụng để quảng cáo, tiếp thị".
Có thể thấy, kỳ vọng lớn nhất của đề xuất không nằm ở việc kiểm tra thêm một loại giấy tờ, mà là tạo ra cơ chế rõ ràng để người bán có cơ sở từ chối bán thuốc lá cho người chưa đủ tuổi, đồng thời giúp cơ quan quản lý thuận lợi hơn trong công tác kiểm tra, giám sát.
Thế nhưng để quy định phát huy hiệu quả khi đi vào thực tế, vẫn còn nhiều vấn đề cần được hướng dẫn cụ thể. Đặc biệt, tại các cửa hàng tạp hóa nhỏ lẻ ở vùng nông thôn, ền núi hay khu vực chưa phổ biến thanh toán điện tử, việc triển khai cũng sẽ có những khó khăn riêng, đòi hỏi lộ trình phù hợp và công tác tuyên truyền rộng rãi./.