Phòng chống tác hại thuốc lá: Nghị định mới, bài toán cũ, làm sao đạt hiệu quả cao nhất?

Với những quy định mới đầy tính răn đe như xử phạt chủ cơ sở kinh doanh đến 10 triệu đồng hay phạt với cả hành vi sai trẻ em đi mua thuốc lá, dư luận đang đặt ra nhiều dấu hỏi về cách thức triển khai cũng như trách nhiệm thực thi của các bên liên quan. 

Giữa bối cảnh thuốc lá điện tử đang bủa vây giới trẻ, liệu Việt Nam đã sẵn sàng cho một “thế hệ không khói thuốc” như mô hình các nước phát triển đang hướng tới?

Về vấn đề này, phóng viêncó cuộc trò chuyện với Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia về phòng chống tác hại thuốc lá của Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam.

PV: Thưa ông, Nghị định 90/2026 sắp đi vào cuộc sống với những quy định rất cụ thể, trong đó có việc phạt từ 5 đến 10 triệu đồng đối với chủ cơ sở kinh doanh nếu để khách hút thuốc lá điện tử. Tuy nhiên, thực tế tại các quán nhậu, quán cà phê hiện nay, hình ảnh khách vô tư “nhả khói” vẫn rất phổ biến vì nhiều người chưa nắm được quy định.

Vậy theo ông, khi quy định có hiệu lực, việc chứng minh sai phạm và xử lý sẽ được thực hiện thế nào để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả?

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm: Nghị định 90 là nghị định thay thế Nghị định 117 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế. Các mức phạt được kế thừa từ Nghị định 371 ban hành cuối năm 2025, nhưng Nghị định 90 mang tính toàn diện và hệ thống hơn. Mức xử phạt từ 5 đến 10 triệu đồng đối với cơ sở nếu để khách hút thuốc là mức tương đối đáng kể và có tính răn đe.

Về cách thức xử lý, hiện nay, trong Nghị định 90 đã có Điều 114 quy định về việc sử dụng các phương tiện, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ. Với các thiết bị này, cơ quan chức năng có thể chụp ảnh hay quay video ghi lại vi phạm.

Chúng tôi khuyến cáo nên xử phạt các chủ cơ sở vì họ phải có trách nhiệm nhắc nhở khách; nếu không làm việc đó, họ có thể bị chụp ảnh, ghi hình và bị xử phạt, thậm chí là bị rút giấy phép kinh doanh. Việc xử phạt cơ sở sẽ hiệu quả hơn xử phạt cá nhân vì cơ sở có địa điểm cố định và liên quan trực tiếp đến việc kinh doanh.

PV: Một quy định khác cũng đang gây xôn xao là việc phạt đến 1 triệu đồng đối với hành vi yêu cầu trẻ em dưới 18 tuổi đi mua thuốc lá, một việc vốn được coi là “chuyện thường ngày” ở nhiều gia đình Việt.

Thưa ông, làm sao để quy định này không chỉ dừng lại ở mức độ răn đe trên giấy tờ mà thực sự thay đổi được thói quen đã ăn sâu vào đời sống cá nhân của mỗi gia đình?

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm: Về vấn đề xử phạt việc sử dụng người dưới 18 tuổi mua thuốc lá, chúng tôi thấy trước đây việc này phổ biến hơn vì ngày xưa việc mua thuốc lẻ một vài điếu tương đối dễ dàng và thuốc lá khi đó còn đắt so với túi tiền người dân. Gần đây, do thu nhập tăng nhanh và giá thuốc lá không theo kịp nên việc mua bán dễ dàng hơn, người ta thường mua cả tút để sẵn trong nhà, nên việc sai trẻ em đi mua không còn phổ biến như xưa.

Mặc dù vậy, theo quy định của pháp luật, việc người lớn sai trẻ con đi mua thuốc lá là vi phạm pháp luật và cần có quy định xử phạt để hoàn thiện hệ thống pháp luật. Trong vấn đề này, chúng tôi mong muốn những người bán hàng phải có ý thức là nếu thấy trẻ con mua thì tuyệt đối không được bán. Nếu vẫn bán là vi phạm pháp luật và tiếp tay cho trẻ em bắt đầu sử dụng thuốc lá.

Vì vậy, chúng ta nên tập trung vào vấn đề tuyên truyền để người bán hàng có ý thức tuân thủ pháp luật, điều này sẽ tốt hơn là chỉ tập trung xử phạt. Tất nhiên nếu phát hiện được thì vẫn nên xử lý.

PV: Từ thực tế đó, chúng ta thấy Nghị định 90 bao phủ rất nhiều nhóm từ người dùng, chủ cơ sở đến đơn vị sản xuất. Theo dự báo của ông, trong giai đoạn đầu áp dụng, nhóm đối tượng nào sẽ là “ca khó” nhất đối với các cơ quan thực thi? Và để tránh tình trạng “cha chung không ai khóc” hay đùn đẩy trách nhiệm, việc phân công vai trò giữa các đơn vị cần được xác lập ra sao?

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm: Với các đối tượng này, tôi có đánh giá cụ thể như sau: Nhà sản xuất: Nhóm này tương đối dễ xử lý. Nếu họ in cảnh báo sức khỏe không đúng, sản xuất bao thuốc không đúng quy chuẩn hoặc không dán tem thì bằng chứng rất rõ ràng. Các nhà sản xuất là đơn vị lớn, họ phải giữ uy tín vì nếu vi phạm có thể bị ngừng kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép, nên sai phạm từ phía này thường không nhiều.

Đơn vị phân phối: Việc quản lý nhóm này tại Việt Nam tương đối khó khăn vì loại hình rất đa dạng, từ tiệm tạp hóa, quán cà phê đến người bán nước vỉa hè, quầy di động. Không giống các nước phát triển quản lý chặt qua giấy phép bán lẻ, tại Việt Nam mạng lưới này quá rộng và khó kiểm soát.

Chủ cơ sở kinh doanh (nhà hàng, quán cà phê, khách sạn): Xử lý nhóm này không khó lắm vì họ có địa điểm cố định. Cơ quan chức năng chỉ cần vào kiểm tra, nếu thấy có đầu mẩu thuốc, có mùi khói hay không gắn biển cấm là có thể xử phạt từ 5-10 triệu đồng.

Người sử dụng cá nhân: Đây chính là thách thức lớn nhất vì số lượng đông và hành vi diễn ra rất nhanh, dễ che giấu hoặc phủ nhận. Nếu không có các phương tiện kỹ thuật nghiệp vụ để ghi lại bằng chứng thì cực kỳ khó xử lý.

Tóm lại, chúng tôi khuyến cáo nên tập trung xử lý các cơ sở bán hàng và các nơi cung cấp dịch vụ để xảy ra vi phạm (tội chứa chấp) thì sẽ hiệu quả hơn. Đối với thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, cần tập trung xử lý các đầu mối cung cấp, đường dây buôn lậu và các điểm bán hàng online để giảm nguồn cung tận gốc.

PV: Nhìn ra thế giới, mô hình của nước Anh với quy định cấm những người sinh từ ngày 1/1/2009 trở đi mua thuốc lá đang được coi là một bước đi mang tính đột phá. Theo ông, Việt Nam có thể và có nên nghĩ đến những quy định mang tính “cứng rắn” nhưng có lộ trình dài hơi như vậy hay không?

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm: Tôi thấy quyết định của Chính phủ Anh là một sáng kiến rất có tính cảm hứng và tuyệt vời. Hiện nay, Chính phủ Việt Nam cũng đang thảo luận việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá và ý tưởng thực thi “thế hệ không thuốc lá” đã được đưa vào đề xuất chính sách. Với sự hỗ trợ của ứng dụng VNEID, nếu Chính phủ quyết tâm thì hoàn toàn có thể thực hiện được việc kiểm soát tuổi người mua thuốc lá.

Tuy nhiên, việc này cần đi kèm với các biện pháp khác để thực sự hiệu quả. Thứ nhất là phải tăng mạnh thuế. Hiện lộ trình tăng thuế của Việt Nam đến năm 2031 mới chỉ đạt khoảng 59% giá bán lẻ, trong khi WHO khuyến cáo phải đạt 75%. Thứ hai là phải làm mạnh hơn về cảnh báo sức khỏe, tăng diện tích in hình ảnh lên 75-90% và áp dụng “bao bì tiêu chuẩn” (chỉ để hình cảnh báo và tên thuốc nền đen chữ trắng, không màu sắc hấp dẫn). Thậm chí có thể học tập Canada in cảnh báo trên từng điếu thuốc.

Ngoài ra, cần thực thi tốt hơn môi trường không khói thuốc và cấm tuyệt đối việc trưng bày các sản phẩm thuốc lá mới. Ưu điểm của sáng kiến “thế hệ không khói thuốc” là không gây đột ngột cho xã hội mà giúp giảm tỷ lệ hút thuốc dần dần để bảo vệ tương lai của đất nước. Tôi hy vọng các bậc phụ huynh và các nhà hoạch định chính sách sẽ ủng hộ thực hiện đồng bộ các biện pháp này.

PV: Xin cảm ơn ông