Hộ kinh doanh “ngại lớn”: Nỗi lo thuế, kế toán và chi phí đang kìm hãm chuyển đổi
E ngại thủ tục thuế khó khăn hơn, quy định kế toán phức tạp là lo ngại của nhiều hộ kinh doanh khi nói về kế hoạch chuyển đổi lên doanh nghiệp. Bà Kim Ngân, chủ hộ kinh doanh ở Hà Nội chia sẻ:
"Chúng tôi chưa có kế hoạch hay ý định lên doanh nghiệp bởi một phần lo ngại khi mở rộng quy mô thì cũng sẽ phải đối mặt với hệ thống kế toán phức tạp hơn và thủ tục thuế nặng hơn rồi rất nhiều những chi phí khác trong khi doanh thu dần thu hẹp".
Tâm lý e ngại chuyển đổi lên doanh nghiệp lan rộng khi có tới 84,4% hộ kinh doanh chưa có kế hoạch chuyển đổi. Theo khảo sát của VCCI, các lý do chính gồm lo ngại thủ tục thuế phức tạp hơn (93,4%), hệ thống kế toán khó khăn (91,7%) và áp lực thanh kiểm tra cao hơn (88,9%).
Từ thực tế hỗ trợ hộ kinh doanh trong nhiều năm qua, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế thẳng thắn nhìn nhận:
"Phải thực hiện các loại nghĩa vụ, đặc biệt là nghĩa vụ về thuế, rồi nghĩa vụ liên quan đến trách nhiệm xã hội. Khi từ hộ kinh doanh phải đầu tư nhiều hơn, thế nên mới có cái bộ máy nó lớn quá, chi phí - cái định phí nó lại rất lớn.Bản thân với cái bộ máy đã lớn, chưa nói là các chi phí khác phát sinh khi đã trở thành doanh nghiệp, vì nó liên quan đến các đoàn kiểm tra, liên quan các loại thủ tục hành chính, nó rất là nhiều. Ngoài ra, tôi nghĩ là có những yếu tố khác liên quan đến môi trường kinh doanh của Việt Nam mình đang trong quá trình cải cách mà thủ tục hành chính vẫn chưa được như mong đợi".
Do đó, theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, rất cần sự hỗ trợ từ phía Nhà nước để hộ kinh doanh thêm động lực phát triển và chuyển đổi:
"Nên là môi trường kinh doanh nó làm thế nào để nó nh bạch, nhanh gọn, giảm bớt các loại thủ tục. Họ được hưởng cái thuế này, họ được ễn giảm thuế là cái tôi cho rằng là quan trọng hàng đầu á. Cũng phải có cái hỗ trợ từ phía cơ quan nhà nước một cách thân thiện, một cách thực chất; và chúng ta cũng giảm bớt các loại thủ tục phiền hà.Và tôi nghĩ là các loại mà liên quan đến chi phí phi chính thức, tôi nghĩ là chúng ta phải tiết giảm đến mức tối đa, thậm chí bằng không là càng tốt".
Làm sao để hộ kinh doanh tự tin lên doanh nghiệp?
Thực tế, khu vực hộ kinh doanh được xem là cấu phần quan trọng của kinh tế tư nhân Việt Nam. Tính đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 6,1 triệu hộ đang hoạt động, thu hút gần 10 triệu lao động.
Tuy nhiên, bức tranh năm 2025-2026 cho thấy những dấu hiệu suy yếu đáng lo ngại. Cũng theo khảo sát của VCCI, trong 6,1 triệu hộ có tới hơn 81% hộ kinh doanh ghi nhận doanh thu giảm và 75,4% mất bớt khách hàng. Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam nhấn mạnh, gánh nặng tuân thủ không giảm đi khi hộ kinh doanh lớn hơn, ở nhiều nội dung, mức độ khó khăn có xu hướng gia tăng theo quy mô doanh thu:
"Khi hộ kinh doanh phát triển, thay vì cảm thấy thuận lợi hơn trong việc chính quy hóa, nhiều hộ lại nhận thấy chi phí tuân thủ và độ phức tạp thể chế tăng nhanh hơn năng lực hấp thụ của mình. Khi chủ hộ cảm nhận rằng càng mở rộng quy mô thì càng phải đối mặt với kế toán phức tạp hơn, thủ tục thuế nặng nề hơn, chi phí nhân sự và công nghệ tăng lên, thì động cơ đầu tư mở rộng sẽ bị triệt tiêu đáng kể. Môi trường thể chế có thể vô tình duy trì hộ kinh doanh ở trạng thái quy mô nhỏ, phòng thủ và né tránh tăng trưởng. Đây là một điểm nghẽn rất đáng lưu tâm từ góc nhìn chính sách".
Từ những điểm nghẽn này, tâm thế chủ đạo hiện nay là duy trì hoặc thu hẹp hoạt động và hộ kinh doanh hiện vận hành trong tâm thế phòng thủ. Do đó, theo các chuyên gia, điều quan trọng nhất là phục hồi niềm tin và sức chống chịu cho khu vực hộ kinh doanh.
Bà Lê Thị Duyên Hải hiện là Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam phân tích: "Dường như chỉ chính sách thuế và cơ quan thuế có đổi mới qua các quy định để chuyển đổi số để hộ kinh doanh bắt đầu thay đổi quản trị kinh doanh. Không phải vì chính sách thuế tạo khó, mà để hộ kinh doanh phát triển tốt hơn, tiệm cận tốt hơn xu hướng phát triển, thì dường như mới chỉ có chính sách thuế triển khai, thành ra áp lực quay lại khi chủ yếu những vướng mắc là thuế".
Do đó rất cần định vị lại hộ kinh doanh trong tư duy chính sách, vì đây không chỉ là khu vực cần quản lý tốt hơn, mà còn là khu vực cần được hỗ trợ để phát triển bền vững hơn. Ông Phạm Ngọc Thạch, Phó trưởng Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam nhận định:
"Với vai trò là nguồn thu chủ yếu hoặc duy nhất của đa số hộ gia đình trong khảo sát, hộ kinh doanh thực chất là phần “nền tảng” của kinh tế địa phương và là lớp đệm an sinh có ý nghĩa chiến lược. Bảo vệ và nâng cấp sức chống chịu của khu vực hộ kinh doanh vì vậy không chỉ là một mục tiêu kinh tế, mà còn là một lựa chọn chính sách mang ý nghĩa xã hội sâu rộng trong tiến trình củng cố nền kinh tế tư nhân chính quy, nh bạch và bền vững hơn trong những năm tới".
Như vậy, nếu không có những điều chỉnh chính sách phù hợp, khu vực hộ kinh doanh rất dễ rơi vào vòng lặp trì trệ, là: khó lớn lên, khó chính quy hóa và cũng khó tích lũy đủ nguồn lực để tự nâng cấp năng lực cạnh. Nếu chính sách tiếp cận khu vực này với tinh thần hỗ trợ, cảm thông và kiến tạo, thì hoàn toàn có thể vừa đạt được mục tiêu nh bạch hóa, chuyển đổi số, vừa giữ được sự năng động và linh hoạt vốn là tài sản quý giá nhất của khu vực hộ kinh doanh.
Do đó, cần tăng cường tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi cho hộ kinh doanh, không chỉ là môi trường có ít rào cản thị trường, mà còn phải là môi trường có chi phí tuân thủ thấp, đủ đơn giản, dễ hiểu, có thể dự đoán và tương xứng với năng lực của khu vực này.