Hiện tên gọi đầy đủ của căn nhà di tích là Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tọa lạc giữa phường Chợ Lớn khang trang náo nhiệt, căn nhà nhỏ vẫn gần như giữ nguyên hình hài từ những năm đầu thế kỷ XX.
Câu chuyện năm tháng về căn nhà di tích trăm năm, nơi Bác Hồ từng lưu trú tại đất Nam Kỳ thuở trước sẽ được VOV Giao thông Quốc gia kể lại.
Một buổi sáng giữa tháng 5, trời nắng hanh hao, tại nhà Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, tức căn nhà số 5 đường Châu Văn Liêm, phường Chợ Lớn, từng đoàn người trật tự nối đuôi nhau đến dâng hương tưởng nhớ vị cha già kính yêu của dân tộc. Dáng vẻ nghiêm trang và tự hào của từng tốp người cứ thế mặc kệ dòng xe ồn ã của tuyến đường trung tâm khu Chợ Lớn.
Căn nhà di tích bề ngang chừng 4 mét, bề dài chừng 9m, lối kiến trúc của những năm đầu thế kỷ XX, nhỏ nhắn, chẳng cầu kỳ, nhưng là nơi khơi dậy biết bao niềm tự hào dân tộc…
Xuôi thời gian về tháng 9/1910
Thời điểm người thanh niên Nguyễn Tất Thành lần đầu đặt chân đến Sài Gòn.
Theo tư liệu lịch sử, căn nhà số 1-2-3 Quai Testard (phiên âm: Ke Tét-xta) (nay là số 5 đường Châu Văn Liêm, phường Chợ Lớn, TP.HCM) từng là cơ sở của phân cuộc Liên Thành thương quán - một tổ chức kinh doanh do sĩ phu Bình Thuận thành lập năm 1906.
Năm 1910, với sự giúp đỡ của tổ chức Liên Thành, người thanh niên Nguyễn Tất Thành từ Trường Dục Thanh (Phan Thiết) vào Sài Gòn với giấy tờ mang tên Văn Ba. Lúc vào đây, Người được sự hỗ trợ của ông Trương Gia Mô (một người bạn rất thân thiết với thân sinh của Người là cụ Nguyễn Sinh Sắc) và ông Hồ Tá Bang – đều các nhân sĩ nổi tiếng ở Nam bộ và là thành viên ban quản trị Liên Thành thương quán.
Tới Sài Gòn, Người tạm trú tại nhà ông Lê Văn Đạt - một thành viên của tổ chức Liên Thành, tại số 185/1 đường Dumortier (phiên âm: Đi-mor-t'yê), xóm cầu Rạch Bần (nay là đường Cô Bắc, P.Cầu Ông Lãnh). Sau vài ngày, Người đến căn nhà số 1-2-3 Quai Testard (nay là số 1-3-5 đường Châu Văn Liêm), lưu trú từ tháng 9/1910 đến tháng 6/1911.
Về tổ chức Liên Thành, chị Trâm Anh - Thuyết nh viên tại Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, thuộc Trung tâm cung ứng dịch vụ công phường Chợ Lớn, thông tin thêm:
"Hội Liên Thành do các nhà yêu nước sáng lập trong phong trào Duy Tân, thành lập vào ngày 06/6/1906. Họ đã dựa theo sự gợi ý của cụ Phan Chu Trinh trong phong trào Duy Tân với khẩu hiệu “Khai dân trí – Chấn dân khí – Hậu dân sinh”. Hội Liên Thành thành lập 03 bộ phận tương ứng với lời kêu gọi đó là Dục Thanh Học Hiệu, Liên Thành Thư Xã và Liên Thành Thương Quán".
Trong 9 tháng trú ngụ tại số 1-2-3 Quai Testard (từ tháng 9/1910 đến tháng 6/1911), Nguyễn Tất Thành vừa dạy học vừa đi làm và học nghề ở Trường Cơ khí Á Châu (thường gọi là Trường Bá Nghệ, nay là Trường Cao đẳng Kỹ thuật Cao Thắng) và bán báo ở thương cảng để kiếm sống, tìm hiểu đời sống công nhân, nhân dân lao động cũng như các tàu ra vào cảng Sài Gòn.
Đây là khoảng thời gian quan trọng để Nguyễn Tất Thành có bước chuẩn bị trực tiếp về vật chất, tinh thần, phương tiện và có quyết định cuối cùng cho việc ra đi tìm đường cứu nước.
Ngày 4/6/1911, Người lấy tên Văn Ba, rời phân cuộc Liên Thành thương quán để xin làm phụ bếp trên con tàu Đô đốc Latouche-Tréville (phiên âm: La-tút-xơ Trê-vin). Ngày 5/6/1911, con tàu rời Bến Nhà Rồng, đưa người thanh niên yêu nước ra đi tìm đường giành độc lập, tự do cho dân tộc.
Từ tháng 6/1911 đến nay, hơn thế kỷ trôi qua, Trong cụm 03 căn (số 1-2-3 Quai Testard, sau này là số 1-3-5 đường Châu Văn Liêm) hiện chỉ có căn số 5 được lưu giữ lại làm di tích lưu niệm về Bác Hồ.
Đến năm 1922 thì công ty Liên Thành dời tổng cục về số 43, đường Bến Vân Đồn, quận 4 cũ, sau đó căn nhà này đã trở thành nhà dân sinh, năm 1988 mới được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia.
Hiện trạng Căn nhà số 5 Châu Văn Liêm, trải qua hơn trăm năm, nơi đây vẫn duy trì là căn nhà phố nguyên bản những năm đầu thế kỷ XX, gồm một trệt và một lầu, rộng khoảng 4m, dài khoảng 9m, nền lát gạch bông. Chiều cao từ nền lên đến trần khoảng 3m, tầng lầu có ban công nhô ra phía trước.
Hiện nay toàn bộ không gian bên trong di tích được sử dụng trưng bày bổ sung cho di tích. Tầng trệt được ngăn tách thành hai gian. Gian trước đặt bàn thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, hai bên vách tường trưng bày chủ yếu các hình ảnh gợi nhớ làng quê của Người, các lãnh tụ của các phong trào yêu nước, các cơ sở của Liên Thành thương quán, bản đồ Sài Gòn – Chợ Lớn năm 1911.
Gian sau có một cầu thang gỗ dẫn lên lầu. Tầng lầu bày trí các tài liệu, hình ảnh, tranh vẽ nh họa về Chủ tịch Hồ Chí Minh; tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh; các thế hệ tiếp nối truyền thống, học tập và làm theo tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Bước vào không gian của căn nhà di tích, cảm giác nơi đây mang lại là sự trang nghiêm, là niềm tự hào, là cảm nhận về hành trình can trường của một vị lãnh tụ chọn lối sống giản đơn. Không gian thơm tho, sạch sẽ, gọn gàng ngăn nắp và giản dị như cách Bác đã, đang và sẽ được nhớ về trong tiềm thức của trăm triệu dân đất Việt. Nhắc về hành trình năm tháng của Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, chị Trâm Anh chia sẻ thêm:
"Qua nhiều lần trùng tu sửa chữa thì vẫn cố gắng giữ nguyên hiện trạng ban đầu khi tiếp nhận, chỉ sơn mới lại để di tích luôn mới và an toàn, chống thấm và mối mọt cũng được kiểm tra định kỳ, cũng như là việc vệ sinh di tích cũng như là kiểm kê các tư liệu, hình ảnh cũng được diễn ra thường xuyên".
Trong tâm khảm của mỗi người dân Việt Nam, tháng Năm luôn là khoảng thời gian đặc biệt nhất. Đó là lúc hương sen tỏa ngát khắp làng Sen quê Bác, cũng là lúc triệu trái tim cùng hướng về ngày 19/5 với tất cả sự kính yêu và biết ơn.
Tháng Năm của Sài Gòn – TPHCM năm nay cũng vậy, từng tốp người như thói quen, vẫn theo nhau đến những địa điểm gắn liền với hành trình của Bác ở vùng đất Nam Kỳ, để thắp hương, để tưởng niệm, tỏ lòng biết ơn đến vị cha già của dân tộc.
Căn nhà số 5 Châu Văn Liêm những ngày tháng Năm nườm nượp khách đến thăm, mặc kệ cái nắng chói chang những ngày đầu hạ, thế hệ con cháu Bác Hồ vẫn một lòng đến đây để được cạnh Bác vào một ngày đặc biệt.
Anh Phạm Tuấn Anh – Phó Chủ tịch UBMTTQ Việt Nam, Chủ tịch Công đoàn Phường Chợ Lớn, có mặt cùng đơn vị ̀nh đến dâng hương tại Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh vào một ngày cận sinh nhật Bác. Anh Phạm Tuấn Anh chia sẻ cảm xúc:
"19/5 hàng năm là dịp để chúng ta tưởng nhớ đến Bác Hồ. Trước khi đi thì cả đoàn rất là vui mừng. Với vị trí và một đoàn viên công đoàn cũng như là người dân của Việt Nam tôi rất tự hào khi được đến thăm và viếng tại Khu di tích số 5 Châu Văn Liêm, nơi Bác Hồ ở lưu trú trước khi ra đi tìm đường cứu nước. Làm việc trên địa bàn phường Chợ Lớn, chúng tôi tự hào khi có một điểm di tích ghi dấu lại bước chân của Bác trong thời gian Bác chuẩn bị ra đi tìm đường cứu nước".
Cũng có mặt tại Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, bạn Lê Đặng Minh Tân – Đoàn viên thanh niên phường Tân Hoà hân hoan, xúc động chia sẻ:
"Đây là lần đầu tiên em đến Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh em thấy hồi hộp, rất vui, tự hào và mong muốn đến đây nhiều lần nữa. Các bạn nên một lần tới đây. Khoảnh khắc phúc mật niệm em thấy rất tự hào tinh thần dân tộc".
Căn nhà nhỏ đơn sơ giữa phố thị ngày mới, theo một cách riêng vẫn là niềm tự hào của người sống ở Sài Gòn. Vùng đất đang rộn ràng sức sống mới với những cơ chế phát triển riêng, sẽ nhanh và bền vững top đầu đất nước, trong dòng chảy ấy, những người con đất này vẫn có chốn để đến, để kể và để tự hào, rằng cụ Hồ đã từng đến đây, trước hành trình vạn dặm tìm bình yên cho đất nước.