Liên quan một số nội dung Bộ Y tế đang đề xuất, phóng viên VOVGT có cuộc trao đổi với Thạc sĩ Nguyễn Hạnh Nguyên, Quản lý Chương trình Phòng, chống tác hại thuốc lá và Bệnh không lây nhiễm, Tổ chức Nhịp cầu Sức khỏe (HealthBridge) Canada tại Việt Nam.
PV: Thưa bà, thời gian qua dư luận rất quan tâm đến 2 đề xuất mới tại Điều 25 của Dự thảo Luật. Cụ thể là yêu cầu các cơ sở bán lẻ phải kiểm tra căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng VNeID nếu nghi ngờ người mua chưa đủ 18 tuổi; đồng thời cấm hoàn toàn việc trưng bày sản phẩm, hình ảnh thuốc lá. Bà đánh giá thế nào về tính đột phá của hai quy định này?
ThS. Nguyễn Hạnh Nguyên: Trước hết, tôi cho rằng việc sửa đổi Luật lúc này là bước đi rất cần thiết và kịp thời để đối phó với những thách thức mới.
Về quy định kiểm tra VNeID hay CCCD, đây là một bước tiến cực kỳ quan trọng để đảm bảo tính khả thi của luật. Thực tế, lệnh cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi đã có hiệu lực từ năm 2013. Nhưng suốt thời gian qua, việc xác định độ tuổi chỉ dựa vào cảm quan hoặc hỏi ệng là không chính xác. Người bán cũng không có hướng dẫn cụ thể nào để xác nh. Do đó, quy định mới cho phép sử dụng công cụ định danh điện tử sẽ giúp người bán dễ dàng kiểm tra, nâng cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật, từ đó bảo vệ thanh thiếu niên một cách triệt để hơn.
Thứ hai là quy định cấm trưng bày. Luật hiện hành của chúng ta mới chỉ "hạn chế" trưng bày, tức là cho phép để không quá 1 bao hoặc 1 tút cho mỗi nhãn hiệu. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã chứng nh kẽ hở này đang bị các cơ sở kinh doanh và doanh nghiệp lợi dụng để quảng cáo, tiếp thị.
Cấm trưng bày triệt để sẽ xóa bỏ kẽ hở đó, làm giảm sự tò mò và ý định sử dụng của giới trẻ. Thực tế, đây là xu hướng quốc tế. Ngay trong khu vực ASEAN, đã có 5 quốc gia áp dụng lệnh cấm trưng bày này là Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia. Đề xuất của chúng ta là hoàn toàn phù hợp.
PV: Vâng, rõ ràng là chúng ta đang cố gắng bịt lỗ hổng tại các điểm bán. Một nội dung nóng khác là Dự thảo đã đưa thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và khái niệm "sản phẩm thuốc lá mới khác" vào phạm vi điều chỉnh. Nội dung này sẽ tác động thế nào đến cuộc chiến chống tác hại thuốc lá thưa bà?
ThS. Nguyễn Hạnh Nguyên: Việc bổ sung này có tác động rất lớn. Đầu tiên, nó giúp thể chế hóa và đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Chúng ta đều biết, tháng 12 năm 2024, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Tiếp đó, Luật Đầu tư sửa đổi năm 2025 cũng đưa chúng vào danh mục cấm kinh doanh, và Nghị định 371/2025 của Chính phủ đã quy định rất rõ các khái niệm này. Việc đưa vào Luật sửa đổi lần này tạo ra cơ sở pháp lý thống nhất, rõ ràng để thực thi.
Đặc biệt, việc bổ sung cụm từ "các sản phẩm thuốc lá mới khác" là một hướng tiếp cận vô cùng chủ động. Đặc thù của các sản phẩm thuốc lá mới là sự thay đổi liên tục. Các nhà sản xuất liên tục tung ra mẫu mã, kiểu dáng và tên gọi mới để lách luật. Nếu pháp luật chỉ cấm đích danh "thuốc lá điện tử", thì thực tiễn sẽ tạo ra vô vàn kẽ hở.
Nhiều quốc gia hiện nay đã áp dụng cách tiếp cận theo bản chất – tức là cấm tất cả các thiết bị có chức năng làm nóng, hóa hơi dung dịch nicotine hoặc có chứa chất gây nghiện, bất kể tên gọi là gì. Quản lý đồng bộ như vậy sẽ giúp chúng ta không phải liên tục chạy theo rủi ro mới, từ đó ngăn chặn hiệu quả "đại dịch nicotine" trong thế hệ trẻ.
PV: Chính sách thiết kế chặt chẽ là vậy, nhưng để các quy định này đi vào đời sống luôn là một thách thức lớn. Bà và tổ chức HealthBridge Canada có đề xuất, khuyến nghị gì để đảm bảo luật phát huy hiệu quả trên thực tế?
ThS. Nguyễn Hạnh Nguyên: Để các quy định mới thực sự đi vào cuộc sống, tôi cho rằng chúng ta cần tập trung vào 4 vấn đề trọng tâm:
Thứ nhất, phải đảm bảo tính khả thi cho các cơ sở kinh doanh. Cần có những hướng dẫn cực kỳ cụ thể về quy trình kiểm tra độ tuổi, quy chuẩn về mẫu biển báo cấm bán cho người dưới 18 tuổi, và quy cách không trưng bày sản phẩm. Cơ sở kinh doanh có hiểu và làm được thì lực lượng chức năng mới có cơ sở để kiểm tra đồng nhất.
Thứ hai, phải tăng cường cơ chế thanh tra và xử phạt. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, luật có nghiêm đến đâu nhưng thiếu giám sát thường xuyên và chế tài chưa đủ sức răn đe thì việc tuân thủ sẽ bị buông lỏng.
Thứ ba, cần kiểm soát chặt chẽ trên môi trường mạng. Hiện nay giao dịch online diễn ra rất phổ biến. Việc hạn chế thanh thiếu niên tiếp cận thuốc lá trên không gian mạng là thách thức lớn nhất. Chúng ta cần có quy định phối hợp với các nền tảng số để kịp thời phát hiện, gỡ bỏ các nội dung quảng cáo, buôn bán trái phép và xử lý nghiêm các vi phạm.
Và cuối cùng, công tác truyền thông phải làm liên tục. Cần tuyên truyền rộng rãi không chỉ cho các điểm bán mà còn cho toàn xã hội, đặc biệt là học sinh, sinh viên. Mọi người cần hiểu rõ các quy định, chế tài để nâng cao nhận thức và ý thức tuân thủ.
Tôi tin rằng việc sửa đổi Luật lần này là cơ hội vàng để Việt Nam hoàn thiện chính sách bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Cùng với các biện pháp như tăng thuế hay xây dựng môi trường không khói thuốc, các quy định mới này sẽ góp phần giảm thiểu gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế trong tương lai.
PV: Vâng, một hành lang pháp lý chặt chẽ, khép kín từ đời thực đến không gian mạng chính là "lá chắn" kiên cố nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Xin cảm ơn Thạc sĩ Nguyễn Hạnh Nguyên với những phân tích vừa rồi.