Sạt lở không chỉ xóa đi phần bờ sông quen thuộc, tạo ra những hàm ếch nguy hiểm, sạt lở còn đang “bóp nghẹt” nhiều tuyến giao thông thủy, cản trở lưu thông, tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Sạt lở bờ sông gia tăng
Tại ĐBSCL, dọc theo những dòng sông đã nuôi dưỡng đồng bằng suốt bao đời, từ sông Tiền, sông Hậu, xuôi về Vàm Cỏ, Cổ Chiên…, những vết sạt lở cũ vẫn chưa kịp lành thì những hàm ếch mới đã mọc lên.
Ghi nhận tại xã Nhơn Mỹ (TP Cần Thơ), tính từ thời điểm sáp nhập 3 xã: Nhơn Mỹ, An Mỹ, Song Phụng đến nay, địa phương này đã xảy ra 74 đoạn sạt lở với tổng chiều dài gần 1.400 mét tại 11 ấp trên địa bàn. Trong đó, có 5 tuyến đường huyết mạch bị cắt đứt, gây gián đoạn giao thông.
Bà Lê Thị Bích Thủy, ở ấp Phụng An cho biết ngay đoạn phía trước nhà bà đã xảy ra 3 lần sạt lở xuống sông Phụng An: "Từ hồi lở tới giờ đó, cả nhà đâu có dám ngủ ở trong nhà phía trước này đâu, đi ra tuốt ở sau. Ngủ vật ngủ vạ ở sau á, chứ đâu có dám ngủ ở trước. Chừng nào mà làm kè đồ đàng hoàng rồi thì mình mới tính sau. Còn hiện bây giờ là không có dám."
Sạt lở không chỉ cuốn trôi nhà cửa, đất đai ven sông mà còn đang tác động trực tiếp đến hệ thống giao thông thủy ở nhiều địa phương. Còn nhớ cách đây chưa lâu, trên tuyến Kênh 2 đoạn qua xã Tân Phước 1, tỉnh Đồng Tháp, hàng chục sà lan chở cát đá phục vụ các công trình trọng điểm phải nối đuôi nhau nằm chờ con nước vì mắc cạn mà một trong những nguyên nhân là do sạt lở làm thu hẹp lòng kênh. Mỗi bận nằm chờ đồng nghĩa với các chuyến hàng chậm lại, chi phí nhiên liệu tăng lên.
Ông Trần Đỗ Liêm – Chủ tịch Hội Vận tải thủy nội địa Việt Nam – Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Rạch Gầm cho biết: "Phải nói là vận tải đường thủy nó hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên, tới 90%, chứ mình không chủ động được. Trong cái tuyến vận tải thì nó có nhiều luồng tàu, thế nhưng mà có những loại luồng thì không đi được, mà có những loại luồng thì đi tốt. Và cái luồng mà nó tốt, nó ổn định thì tuyến vận tải ổn định. Còn khi luồng nước mà nó thay đổi thì do cái chuyện là sạt lở.
Cái dòng chảy của sông lúc nào nó cũng tác động vào cái vùng bờ và nó làm cho lở, rồi nó làm thay đổi luồng đi, và nó sẽ gây khó khăn cho việc sản xuất, vận tải, kinh doanh của mình. Vì vậy mà người vận tải trên đường thủy nội địa, mục tiêu đầu tiên của anh là phải an toàn, và khi anh an toàn rồi thì chắc chắn là anh có lời."
Dọc theo các tuyến sông lớn, nhỏ, từ kênh rạch nội đồng đến các trục giao thương chính, bờ sông sạt lở liên tục làm biến dạng lòng dẫn, thu hẹp luồng lạch, khiến việc xác định tuyến chạy tàu trở nên khó khăn và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Nhiều đoạn sông vốn rộng rãi, thuận tiện cho tàu thuyền qua lại trước đây, nay bị xói lở ăn sâu, tạo ra những khúc cua bất thường. Đáng lo hơn, dưới mặt nước còn tiềm ẩn những "cái bẫy" khó lường. Cây cối, bê tông, cọc gỗ bị cuốn xuống lòng sông trở thành chướng ngại vật ngầm; những hố xoáy hình thành sau các vụ sạt lở khiến phương tiện nhỏ dễ mất lái, gia tăng nguy cơ dẫn đến tai nạn giao thông đường thủy.
Giải pháp ứng phó sạt lở
Tiến sỹ Lê Phát Quới - Phó Giám đốc Trung tâm Khoa học Môi trường và Sinh thái TP.HCM cho biết thêm: "Đặc điểm của đất phù sa vùng Đồng bằng sông Cửu Long mình là khoáng sét. Do ảnh hưởng bởi sự trương nở và co rút, nên tính chịu lực của nó là rất thấp. Có một yếu tố khác nữa đó là những loài vật ngoại lai, nhất là cá lau kiếng nó phát triển rất là mạnh ở các sông rạch. Và chính cá lau kiếng đó, khi nó làm ổ đẻ và nó sống, thì nó gây nên những cái lỗ hổng dọc theo bờ kênh. Và sóng vỗ vào đó do tàu thuyền bè đi lại, làm cho bờ sông đó càng lúc sạt lở hơn."
Theo số liệu thống kê của cơ quan chức năng, chỉ trong vòng 10 năm (từ năm 2016 đến nay), toàn vùng ĐBSCL đã ghi nhận hơn 800 điểm sạt lở bờ sông và bờ biển, với tổng chiều dài ảnh hưởng lên tới hơn 1.200 km. Trong đó, có hơn 300 điểm được xác định là đặc biệt nguy hiểm, tập trung nhiều tại các tuyến sông lớn như sông Tiền, sông Hậu và các nhánh sông chính trong vùng.
Để khắc phục tình trạng này, nhiều địa phương đã dành kinh phí hàng ngàn tỉ đồng để đầu tư cho các công trình kè chống sạt lở, không chỉ để giữ đất mà còn để giữ luồng, đảm bảo an toàn cả đường bộ lẫn đường thủy.
Trên công trường khắc phục đoạn sạt lở bờ kè Thường Thới Tiền, xã Thường Phước, tỉnh Đồng Tháp, ghi nhận hiện nay, các đơn vị thi công đang liên tục triển khai 3 ca 4 kíp để kịp hoàn thành công trình trước mùa mưa lũ.
Ông Đỗ Quốc Phương - Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Xây dựng hạ tầng giao thông thủy lợi Hà Nội cho biết: "Đơn vị thi công đã tăng cường nhân vật lực thiết bị thi công 3 ca 4 kíp, đúng với tính chất khẩn trương, cấp bách của dự án để hoàn thành tiến độ. Ngày hoàn thành thì dự kiến sẽ là ngày 15 tháng 7 năm 2026."
Tuy nhiên, trong bối cảnh tình hình sạt lở bờ sông, kênh rạch diễn biến phức tạp, khó lường, nhiều đoạn bờ bị khoét sâu, ăn sát vào tuyến luồng, tiềm ẩn nguy cơ cao mất an toàn cho phương tiện thủy, đặc biệt là tàu chở hàng, ghe xuồng dân sinh, các lực lượng chức năng và chính quyền địa phương cần tăng cường kiểm tra, rà soát các điểm sạt lở nguy hiểm, kịp thời cắm phao, biển báo cảnh báo, điều tiết tốc độ và hướng di chuyển của phương tiện tại khu vực xung yếu.
Đồng thời, tổ chức nạo vét, khơi thông luồng lạch hợp lý, cập nhật thường xuyên bản đồ luồng tuyến để người dân và doanh nghiệp vận tải thủy nắm bắt, chủ động phòng tránh. Về lâu dài, cần đẩy mạnh gia cố bờ sông bằng các giải pháp công trình kết hợp phi công trình, tăng cường trồng cây chắn sóng, ổn định nền đất, từng bước giảm thiểu nguy cơ sạt lở, bảo đảm an toàn giao thông thủy và sinh kế bền vững cho cư dân ven sông.