Đề án nhằm xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, cung cấp gạo chất lượng cao cho xuất khẩu, giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường. Nhưng làm cách nào để chứng nh được Quy trình canh tác đạt tiêu chuẩn xanh, giảm phát thải?
Ở ĐBSCL – Vựa lúa, gạo lớn nhất cả nước đang bắt tay xây dựng công cụ đánh giá quy trình canh tác nhằm định danh hạt gạo phát thải thấp, kiểm chứng quy trình canh tác, đáp ứng tiêu chuẩn “xanh”, truy xuất nguồn gốc và nh bạch phát thải carbon cho hạt gạo Việt trên thị trường quốc tế.
Những cánh đồng xanh
Dẫn phóng viên đi trên triền đê, ông Võ Văn Phúc - Giám đốc Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp Thành Công (xã Trường Khánh, TP. Cần Thơ) chỉ tay về cánh đồng đồng tham gia Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, lúa mượt như nhung, xanh rì, bước vào giai đoạn đẻ nhánh.
HTX có 300 hecta lúa với 150 thành viên, tất cả đều được tập huấn và áp dụng đồng bộ các quy trình sản xuất tiên tiến, như: trên 95% diện tích sử dụng giống xác nhận, tỷ lệ cơ giới hóa đạt 100%. Đặc biệt, HTX đã sử công cụ ViRiCert – một giải pháp ứng dụng công nghệ hỗ trợ đánh giá sự tuân thủ của nông dân canh tác theo Quy trình chất lượng cao và phát thải thấp, phục vụ xây dựng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”.
Bộ công cụ do Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) phối hợp Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI) và các đối tác đã cho ra mắt.
Theo ông Võ Văn Phúc, công cụ ViRiCert có hệ thống chấm điểm dựa trên 10 khâu thực hành quan trọng của Quy trình kỹ thuật sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp do Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật ban hành. Đạt hết những yêu cầu thì sẽ đạt chứng nhận Mức 2 (mức cao nhất) – đây là tấm “hộ chiếu xanh” để xuất khẩu gạo đi thị trường khó tính:
“Bà con quen sạ dày, sử dụng nhiều phân thuốc nhưng từ khi tham gia Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao thì các thành viên HTX đã dần thay đổi tư duy sản xuất. Hiện lượng giống gieo sạ chỉ còn khoảng 80 - 90 kg/hecta, giảm được chi phí. Chương trình có điểm tương đồng với mô hình “3 giảm 3 tăng” và “1 phải 5 giảm”, nhưng có khác là rơm rạ được khuyến cáo nên thu gom ra khỏi đồng ruộng. Đáp ứng được các khâu này là đáp ứng được tiêu chuẩn gạo quốc tế”.
Sau hơn 2 năm triển khai, Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao tại ĐBSCL đã đạt được nhiều kết quả tích cực và từng bước định hình mô hình sản xuất lúa gạo theo hướng xanh, hiện đại.
Toàn bộ diện tích áp dụng giống chất lượng cao, quy trình bền vững, như: “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ, có gần 7.500 hecta đạt VietGAP, 246 hecta hữu cơ và hơn 5.600 hecta đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Cơ giới hóa được đẩy mạnh 100% từ khâu làm đất, gieo sạ, thu hoạch.
Trên 40% bón phân và khoảng 90% phun thuốc bằng thiết bị bay không người lái. Khoảng 70% rơm được tái sử dụng, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, thu nhập nông dân tăng bình quân trên 13%.
Ông Nguyễn Ngọc Huấn - Giám đốc HTX Khiết Tâm (xã Thạnh An, TP. Cần Thơ) cho biết: “Hiệu quả thấy rõ nhất là khi áp dụng kỹ thuật ngập khô xen kẽ kết hợp thực hiện Đề án 1 triệu hecta thì rất phù hợp với điều kiện sản xuất của HTX.
Chúng tôi đang áp dụng sạ thưa, thực hiện mô hình “1 phải 5 giảm” nên sản xuất thuận lợi hơn rất nhiều. Đặc biệt, HTX không còn đốt rơm rạ sau thu hoạch, rơm được thu gom để trồng nấm, tạo thêm nguồn thu nhập cho thành viên”.
Nâng tầm thương hiệu gạo Việt
Sau nhiều năm tăng trưởng dựa vào mở rộng diện tích và gia tăng sản lượng, giờ đây, ngành lúa gạo ĐBSCL đang bước vào giai đoạn sản xuất xanh, giảm phát thải, nâng cao chất lượng.
Bà Trần Thị Kim Thúy - Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thành phố Cần Thơ cho biết: “Mình ứng ứng công cụ ViRiCert này trong việc quản lý dữ liệu canh tác của bà con nông dân tại các HTX thì đây là nguồn dữ liệu hoàn toàn chúng ta có thể truy xuất được nguồn gốc của sản phẩm của HTX; đồng thời duy trì quy trình sản xuất theo đề án 1 triệu hecta láu chất lương cao”.
Theo Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (Vietrisa), từ lô hàng hơn 500 tấn đầu tiên xuất khẩu sang Nhật Bản vào năm 2025, đến nay đã có khoảng 70.000 tấn “Gạo Việt xanh phát thải thấp” được đưa ra thị trường quốc tế.
Ông Nguyễn Văn Hùng - chuyên gia khoa học của Viện Nghiên cứu lúa quốc tế (IRRI) cho biết, từ khi áp dụng bộ tiêu chí ViRiCert, giúp người dân tuân thủ quy trình canh tác, từng bước thay đổi tập quán sản xuất, chủ động ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào đồng ruộng:
“Kế hoạch sắp tới chúng ta gắn với mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc, sau này tất cả đơn vị sử dụng hay người sử dụng đều sẽ truy suất được nguồn gốc, cái đó trồng ở đâu, được bao nhiêu điểm và có đạt được chứng nhận hay không. Tốn nhiều công sức nhưng mà cũng xứng đáng để nâng được thương hiệu lúa gạo Việt Nam nh bạch, có nguồn gốc”.
Giảm phát thải trong sản xuất lúa không còn mang tính khuyến khích, mà đang trở thành điều kiện bắt buộc để hạt gạo Việt giữ vững thị trường xuất khẩu. Khi toàn bộ quy trình canh tác được số hóa, giám sát và chứng nhận nh bạch, giá trị hạt gạo không chỉ nằm ở năng suất mà còn ở “dấu chân carbon” thấp cùng khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng.
Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao có ứng dụng công cụ ViRiCert là những thành tựu đầu tiên trong hành trình chuyển đổi xanh, giảm phát thải trong sản xuất nông nghiệp ở vựa lúa gạo ĐBSCL./.