Chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý hay lực lượng chức năng, mà còn cần sự đồng hành, chung tay của chính cộng đồng ngư dân. Tại nhiều địa phương ven biển, những mô hình tự quản, mô hình cam kết không khai thác IUU đang từng bước lan tỏa ý thức chấp hành pháp luật, góp phần xây dựng nghề cá có trách nhiệm và hướng tới mục tiêu sớm gỡ cảnh báo “thẻ vàng”của Ủy ban châu Âu (EC).
Tin tức đáng chú ý
- Sáu tháng đầu năm 2026, lực lượng Cảnh sát biển đẩy mạnh tuyên truyền, hỗ trợ ngư dân gắn với chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU). Thông qua chương trình “Cảnh sát biển đồng hành với ngư dân”, lực lượng đã tuyên truyền cho hơn 21.000 lượt tàu cá với gần 177.700 ngư dân; cấp phát hàng chục nghìn tờ rơi, cờ Tổ quốc, sách pháp luật và áo phao.
Đồng thời, kiểm tra, xử phạt 149 vụ với 152 tàu cá vi phạm, tổng số tiền hơn 2,4 tỷ đồng. Riêng đợt cao điểm chống IUU, Vùng Cảnh sát biển 2 kiểm tra hơn 1.000 lượt tàu cá, xử phạt 13 tàu vi phạm, góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của ngư dân.
- Lực lượng Bộ đội Biên phòng tỉnh Đắk Lắk đang duy trì chặt chẽ công tác chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) từ cửa biển đến ngư trường. Các đơn vị tăng cường kiểm soát tàu cá xuất, nhập bến, giám sát thiết bị hành trình VMS, tuyên truyền, hướng dẫn ngư dân chấp hành quy định và sử dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản điện tử (eCDT).
Nhờ đó, nhận thức của ngư dân ngày càng được nâng cao, việc ghi nhật ký khai thác, duy trì tín hiệu VMS và khai thác đúng quy định dần trở thành thói quen, góp phần xây dựng nghề cá bền vững.
- Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM yêu cầu các đơn vị, địa phương tăng cường biện pháp bảo đảm an toàn khai thác hải sản trong mùa mưa bão 2026, đồng thời siết chặt công tác chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU).
Các lực lượng chức năng được giao tăng cường giám sát tàu cá qua hệ thống VMS, kiểm soát tàu xuất - nhập bến, xử lý nghiêm vi phạm, xác nhận nguồn gốc thủy sản và tuyên truyền để ngư dân chấp hành quy định. Địa phương chủ động cập nhật thông tin thời tiết, chuẩn bị phương án ứng phó thiên tai, cứu hộ cứu nạn và quản lý chặt hoạt động tàu cá.
Mô hình cam kết không khai thác IUU: Khi ngư dân cùng giữ lời hứa
Với ngư dân, mỗi chuyến tàu vươn khơi đều mang theo hy vọng về một mùa biển bội thu. Nhưng để những chuyến biển ấy an toàn, đúng pháp luật và bền vững, sự thay đổi phải bắt đầu từ chính nhận thức của mỗi người. Tại khu phố 3 Phú Hài, phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng, mô hình “Cam kết không khai thác IUU” đang tạo nên những chuyển biến tích cực, khi chính ngư dân trở thành những người nhắc nhau tuân thủ pháp luật trên biển.
Sáng sớm ở bến cá Phú Hài, phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng khi những con tàu tất bật chuẩn bị đá lạnh, nhiên liệu và nhu yếu phẩm cho chuyến biển mới, ngư dân Nguyễn Văn Đông cũng tranh thủ kiểm tra lại thiết bị giám sát hành trình trước giờ xuất bến. Có hơn hai mươi năm gắn bó với nghề biển, ông Đông hiểu rằng, muốn bám biển lâu dài thì trước hết phải đi đúng luật.
"Vừa qua, phường tổ chức tuyên truyền không vi phạm vùng biển nước ngoài, mình cũng thực hiện theo pháp luật. Sau đó mình cũng vận động bà con, tuyên truyền bà con không đánh bắt trái với pháp luật, chẳng hạn như là chất nổ hay xung điện", ngư dân Đông cho biết.
Điều ông Đông chia sẻ cũng là suy nghĩ chung của nhiều ngư dân ở khu phố 3 Phú Hài. Nếu như trước đây vẫn còn tình trạng tàu cá mất kết nối thiết bị giám sát hành trình, ghi nhật ký khai thác chưa đầy đủ hay một số trường hợp sử dụng ngư cụ bị cấm, thì nay những vi phạm ấy đã giảm đáng kể.
Điều quan trọng hơn là nhận thức của ngư dân đã thay đổi. Sự thay đổi ấy không chỉ thể hiện ở những cuốn nhật ký khai thác được ghi đầy đủ hay thiết bị giám sát hành trình luôn duy trì kết nối. Quan trọng hơn, nhiều ngư dân đã tự nhắc nhau tuân thủ pháp luật mỗi khi vươn khơi:
"Vấn đề đánh bắt hải sản, chấp hành nghiêm quy định của luật pháp nhà nước, hai nữa là không có xâm phạm vùng biển nước ngoài, khai thác trong phạm vi vùng biển của Việt Nam mình, ba nữa là anh em không dùng chất nổ để phá hủy môi trường vì mình bảo vệ môi trường vì còn đời con, đời cháu mình nữa.”
Mỗi chuyến tàu rời bến không chỉ mang theo ngư cụ, nhiên liệu hay lương thực cho nhiều ngày lênh đênh trên biển. Trên mỗi con tàu giờ đây còn có thêm những cuốn nhật ký khai thác được ghi chép cẩn thận, thiết bị giám sát hành trình luôn duy trì kết nối và ý thức tuân thủ pháp luật của từng thuyền viên. Từ những thay đổi tưởng chừng nhỏ ấy, mô hình cam kết không khai thác IUU đang dần tạo nên nếp nghĩ mới trong cộng đồng ngư dân ven biển.
Không chỉ dừng lại ở những bản cam kết được ký, mô hình còn tạo ra sự gắn kết giữa chính quyền, lực lượng Biên phòng, Công an và người dân trong công tác chống khai thác IUU. Những buổi tuyên truyền ngay tại bến cá, trên tàu hay ở khu dân cư được duy trì thường xuyên, giúp các quy định về khai thác hải sản đến với ngư dân một cách gần gũi, dễ hiểu. Nhờ đó, việc chấp hành pháp luật dần trở thành ý thức tự giác của mỗi chủ tàu, thuyền viên.
Đây cũng là điều mà anh Trần Văn Thành, Trưởng ban điều hành khu phố 3 - Phú Hài, cảm nhận rõ nhất sau thời gian triển khai mô hình.
“Khi thành lập được mô hình này, bà con hiểu rõ hơn về luật đánh bắt hải sản, không khai thác trái phép như dùng chất nổ, xung điện, không sang vùng biển nước ngoài, nhằm bảo vệ môi trường biển. Bà con cũng phấn khởi, mong sẽ mở rộng mô hình nữa để đảm bảo môi trường biển không chỉ bây giờ mà cho con cháu của họ sau này.”
Không chỉ tạo chuyển biến trong nhận thức, mô hình còn mang lại những kết quả cụ thể trong công tác chống khai thác IUU. Nhiều chủ tàu đã chủ động duy trì kết nối thiết bị giám sát hành trình, chấp hành việc ghi nhật ký khai thác và không để xảy ra tình trạng xâm phạm vùng biển nước ngoài. Điều đáng mừng hơn là trên mỗi chuyến biển, chính các chủ tàu, thuyền viên đã trở thành những người nhắc nhở, vận động nhau cùng thực hiện đúng quy định. Đây cũng là hiệu quả mà chính quyền địa phương ghi nhận sau thời gian triển khai mô hình.
Ông Lê Thế Phương, Phó chủ tịch phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng chia sẻ: "Thứ nhất là nhận thức hiểu rõ quy định về việc khai thác hải sản. Thứ hai là duy trì thiết bị giám sát hành trình. Và thứ ba là biết được vi phạm là không khai thác vùng cấm của nước ngoài. Qua mô hình này phường cũng nhận thấy đây là mô hình phổ biến được người dân ủng hộ, mỗi thuyền viên là một tuyên truyền viên trong quá trình khai thác trên biển".
Mỗi tờ cam kết chỉ là một trang giấy. Nhưng khi được thực hiện bằng ý thức và trách nhiệm của từng ngư dân, nó đã trở thành “tấm vé thông hành” để những chuyến biển vươn khơi đúng pháp luật. Đó cũng là cách những làng biển hôm nay đang góp sức cùng cả nước xây dựng nghề cá có trách nhiệm và hướng tới mục tiêu sớm gỡ cảnh báo “thẻ vàng” IUU của Ủy ban châu Âu EC.
Ngư dân cần nhớ
Để ngăn chặn khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), công tác kiểm soát tàu cá ngay từ khi xuất bến đang được các lực lượng chức năng thực hiện nghiêm ngặt. Trước mỗi chuyến vươn khơi, nếu không đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định, tàu cá sẽ không được phép rời cảng.
- Thứ nhất, tàu cá không được phép xuất bến nếu không có hoặc đã hết hạn giấy phép khai thác thủy sản; giấy chứng nhận đăng ký tàu cá, giấy chứng nhận an toàn kỹ thuật hoặc các giấy tờ liên quan không còn hiệu lực theo quy định.
- Thứ hai, đối với tàu cá thuộc diện bắt buộc lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS), nếu thiết bị không hoạt động, mất kết nối hoặc không truyền dữ liệu về hệ thống giám sát, lực lượng chức năng sẽ không làm thủ tục cho tàu rời bến cho đến khi khắc phục xong.
- Thứ ba, tàu cá chưa hoàn thành việc cập nhật danh sách thuyền viên, chưa nộp nhật ký khai thác của chuyến biển trước hoặc còn tồn tại các vi phạm chưa được xử lý theo quy định cũng sẽ không đủ điều kiện xuất bến.
- Cuối cùng, trước khi cho tàu rời cảng, lực lượng Biên phòng và cơ quan chuyên môn sẽ kiểm tra việc chấp hành các quy định về chống khai thác IUU, hướng dẫn ngư dân duy trì kết nối thiết bị VMS, khai thác đúng ngư trường và không vi phạm vùng biển nước ngoài.