Nghề làm ến dong tráng tay ở Bản Cào đã có từ lâu đời. Theo lời kể của người dân địa phương, từ khoảng những năm 1960, cây dong riềng đã được trồng trên đất Côn Minh, sau đó được các gia đình chế biến thành ến để sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày. Gắn bó với nghề hơn chục năm nay, gia đình bà Hà Thị Hoa đã vươn lên từ hộ nghèo trở thành hộ có kinh tế khá.
Những năm gần đây, nhu cầu tiêu thụ ến ngày càng tăng, tạo thêm động lực để gia đình bà đầu tư sản xuất, đáp ứng thị trường trong và ngoài tỉnh như Thái Nguyên, Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và một số tỉnh ền Nam. Bà Hà Thị Hoa chia sẻ:
“Miến thủ công là nghề truyền thống của chúng tôi, gia đình tôi làm được hơn 10 năm rồi. Miến thủ công làm ngon hơn, đảm bảo sạch, an toàn cho người sử dụng. Miến này nấu lên nó dẻo dai hơn, không bị nát và được bà con ưa chuộng, năm nào cũng bị "cháy hàng"”.
Bản Cào có gần 70 hộ dân, trong đó trên 95% là đồng bào dân tộc Nùng. Hiện thôn có hơn chục hộ duy trì nghề làm ến dong tráng tay. Nhờ nguồn nguyên liệu đảm bảo, quy trình sản xuất an toàn, ến dong Bản Cào từ lâu đã trở thành đặc sản được nhiều người ưa chuộng bởi hương vị thơm ngon, sợi ến dai mềm, không sử dụng hóa chất. Đặc biệt, ến được tráng hoàn toàn bằng tay theo phương pháp thủ công nên giữ được vị thanh mát và nét đặc trưng bản địa.
Theo những phụ nữ dân tộc Nùng trong thôn, để làm ra những sợi ến đạt chất lượng, người làm nghề phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, từ trồng và thu hoạch củ dong riềng, sơ chế bột, tráng bánh, phơi ến, cắt sợi đến đóng gói. Củ dong riềng sau khi rửa sạch được nghiền lấy tinh bột, hòa với nước và lọc nhiều lần để loại bỏ tạp chất.
Tiếp đó, người làm ến quấy một phần bột chín, trộn với bột sống rồi tráng thành bánh, đem phơi khô trước khi đưa vào máy cán thành sợi. Vào dịp cuối năm, khi nhu cầu thị trường tăng cao, chị em phụ nữ trong thôn phải huy động thêm nhân lực, tăng công suất sản xuất, đạt trung bình từ 40–50kg ến khô mỗi ngày để kịp phục vụ người tiêu dùng dịp Tết. Bà Lục Thị Bằng, người dân thôn Bản Cào cho biết:
“Miến tráng tay ở đây thì mọi năm tiêu thụ trên thị trường cũng khá nhiều, bây giờ thì mới tiêu thụ được 6–7 tạ, từ giờ đến Tết còn 6–7 tạ nữa, người ta lấy về làm quà Tết, ăn Tết. Từ lúc biết làm ến thì thu nhập của gia đình mỗi năm cũng khấm khá lên, lại được công nhận làng nghề nên tiêu thụ cũng có vẻ dễ hơn”.
Dù hiện nay ở nhiều địa phương, trong đó có xã Côn Minh, việc sản xuất ến dong đã được cơ giới hóa ở hầu hết các khâu như nghiền, nấu bột, ép sợi, phơi sấy…, nhưng phụ nữ Bản Cào vẫn kiên trì giữ cách làm ến thủ công. Bởi theo họ, ến tráng tay luôn có hương vị riêng và thị trường vẫn dành sự ưu ái lớn cho sản phẩm truyền thống.
Nhiều phụ nữ trong thôn như chị Lục Thị Thỏa, chị Hà Thị Liên cũng phấn khởi khi càng về cuối năm, lượng khách đặt mua ến để phục vụ dịp Tết ngày càng tăng.
“Đến cuối năm đóng còn không kịp, không đủ hàng để bán cho khách. Vì thế để phục vụ thị trường Tết mình cũng cố gắng làm hết công suất để cuối năm có thêm nhiều ến để bán”.
“Hiện nay cơ sở cũng áp dụng máy móc hiện đại hơn và làm được nhanh hơn, sản phẩm ến ra đẹp hơn và chất lượng hơn, đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng”.
Không chỉ mang lại thu nhập, nghề làm ến dong còn giúp phụ nữ Nùng ở Bản Cào thêm tự tin trong cuộc sống. Các tổ hợp tác sản xuất ến dong được thành lập, tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động nữ tại địa phương. Hiện Bản Cào đã được công nhận là làng nghề. Nhờ nghề làm ến dong, đời sống của người dân trong thôn từng bước được cải thiện, tỷ lệ hộ nghèo giảm xuống dưới 10%, số hộ khá, giàu ngày càng tăng. Ông Lộc Văn Tuấn, Trưởng Bản Cào cho hay:
“Ngày trước bà con khó khăn lắm, chưa có thu nhập về cuối năm. Hiện tại đời sống của bà con cũng có bước ngoặt khá hơn một chút, những hộ phát triển về ến dong cuộc sống cũng gọi là tạm ổn, họ cũng tu sửa được nhà cửa nề nếp và các công trình cũng tương đối”.
Những ngày cuối năm, không khí lao động trong thôn trở nên khẩn trương khi các hộ tất bật hoàn thiện đơn hàng phục vụ thị trường nhiều tỉnh. Những sợi ến thủ công không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định mà còn giúp phụ nữ Bản Cào có thêm việc làm, cải thiện đời sống gia đình và gắn bó hơn với nghề truyền thống của địa phương.