Nón lá từ lâu đã trở thành một biểu tượng gắn liền với vẻ đẹp bình dị của người Việt. Giữa nhịp sống hiện đại nơi phố thị, hàng trăm năm qua, làng Chuông (xã Thanh Oai, Hà Nội) vẫn bền bỉ gìn giữ nghề làm nón truyền thống.

Tìm về làng, tôi bắt đầu hành trình khám phá câu chuyện phía sau mỗi chiếc nón, lắng nghe chuyện nghề, chuyện đời của những người nghệ nhân nơi đây.

“Muốn ăn cơm trắng cá trê, muốn đội nón đẹp thì về làng Chuông” - mang vẻ đẹp mộc mạc, cổ kính đặc trưng của làng quê Bắc Bộ xưa, làng Chuông tọa lạc tại xã Thanh Oai, Hà Nội từ lâu đã nổi tiếng với nghề làm nón truyền thống.

Từ nếp nhà mái ngói đến những cung đường làng,... tất cả đều bình yên và dung dị. Và trong không gian ấy, từng chiếc nón lá với đủ kích thước, hình dáng xuất hiện ở mỗi ngõ ngách, không đơn thuần chỉ là một nghề, nón lá đã “sống” gắn bó với nhiều thế hệ người dân nơi đây.

Trong hành trình khám phá làng Chuông, tôi ghé đến Hợp tác xã mây tre nón lá Thu Hương để được tận mắt chiêm ngưỡng cũng như tự tay tham gia vào quá trình làm nên chiếc nón truyền thống.

Dưới sự hướng dẫn và chia sẻ của những người thợ lành nghề, tôi nhận ra, để hoàn thiện một chiếc nón lá không hề đơn giản như vẻ ngoài mộc mạc của nó.

Từ việc xử lý các nguyên liệu thô như tre, lá cọ,... đến chiếc nón thành phẩm cần trải qua 7 công đoạn chính, bao gồm:

- Rẽ lá (phân loại, tước rẽ lá trước khi làm);

- Là lá (miết, là cho lá phẳng mịn);

- Bứt vòng (chẻ, uốn và tuốt tròn các sợi vành tre cho thật đều);

- Quay nón (Xếp các lớp lá và mo vào khuôn nón);

- Nức nón (quấn chặt và khóa vành cái để giữ dáng nón);

- Lồng nhơi nón (khâu phần nhơi bằng chỉ màu bên trong để buộc quai);

- Cuối cùng là Quang dầu nón (quét lớp dầu bóng bảo vệ bên ngoài nón).

Chỉ mất vài giờ trải nghiệm, tôi đã cảm nhận được sự tỉ mỉ và kiên nhẫn mà người làm nón phải đánh đổi trong từng đường kim, mũi chỉ. Nhưng để hiểu hết giá trị của một chiếc nón làng Chuông, tôi tìm đến những người đã dành cả cuộc đời gắn bó với nghề, những nghệ nhân làm nón cùng hành trình gìn giữ nét đẹp truyền thống qua bao thế hệ.

May mắn được gặp gỡ và trò chuyện cùng nghệ nhân Tạ Thu Hương, tôi được biết thêm nhiều điều thú vị về chiếc nón lá truyền thống. Khác với vẻ thanh mảnh, dịu dàng như chiếc nón trong bài thơ xứ Huế, nón làng Chuông dày dặn, cứng cáp, đặc trưng là nón ba lớp nhưng vẫn thanh lịch, duyên dáng, đậm chất nông thôn đồng bằng Bắc Bộ.

Sống giữa không gian ngập tràn nón lá cùng nhiều sản phẩm thủ công bắt mắt, nghệ nhân Tạ Thu Hương là một trong những người nổi tiếng được biết đến với hành trình bền bỉ đưa chiếc nón Việt Nam vươn ra thế giới. Được lắng nghe những trải lòng và ước mong phát triển quê hương của cô, tôi càng hiểu, càng thấy tự hào hơn trước tâm huyết bảo tồn giá trị truyền thống nơi đây.

“Là một nghệ nhân làng nón Chuông, phải biết nói câu chuyện về làng nghề, về chiếc nón lá, mà phải có cái tâm, tôi luôn đau đáu làm thế nào để giữ gìn và lan tỏa được nét tinh hoa của làng nghề Việt, giới thiệu đến bạn bè năm châu, quốc tế. Càng lan tỏa được bao nhiêu, làng càng phát triển bấy nhiêu”, cô bộc bạch.

“Để làm nên một chiếc nón, người thợ phải toàn tâm toàn ý trong vòng 8 tiếng”. Mỗi người thợ mang một câu chuyện riêng, nhưng đều cống hiến hết mình, đặt cái tâm trong từ chiếc nón lá. Với nghệ nhân Lưu Thị Thảo, nghề làm nón không chỉ là kế sinh nhai mà còn là ký ức, là truyền thống suốt bao đời nay của gia đình.

Bên cạnh nón lá truyền thống, gia đình cô Thảo còn phát triển thêm các dòng nón lụa, phục vụ nhu cầu du khách mua check in, làm quà tặng,... cô chia sẻ với tôi: “Nón lụa này phải khéo tay mới làm được, công đoạn thắt lá là lâu nhất, nhưng đoạn là lá và quay nón lại khó nhất, ai thắt khéo thì nó sẽ đẹp”.

Chị Phan Thu Huyền, một trong những du khách lần đầu ghé thăm và trải nghiệm làm nón tại làng Chuông, không giấu được sự yêu thích, chị chia sẻ với tôi:

“Trước đây mình chỉ coi nón lá là một vật dụng quen thuộc thôi, nhưng sau khi đến đây, trực tiếp được xem các công đoạn làm nón, ngồi đan, trang trí,... mình mới hiểu phía sau mỗi chiếc nón là rất nhiều công sức và câu chuyện của người làm nghề. Mình nghĩ mọi người nên có những trải nghiệm như thế này để thêm hiểu và yêu hơn giá trị của các sản phẩm truyền thống”.

Rời làng Chuông, lưu lại trong tôi không chỉ là hình ảnh mộc mạc, yên bình của những chiếc nón lá nơi làng quê mà còn là câu chuyện làm nghề, giữ nghề cùng tình yêu với chiếc nón lá truyền thống.

Trải qua bao thăng trầm, những đổi thay của cuộc sống, nghệ nhân làng nghề vẫn miệt mài từng đường kim, mũi chỉ, đan lát tinh hoa lên từng chiếc nón lá.