Xuất khẩu không dễ: Nút thắt bên trong doanh nghiệp nhỏ và vừa

Nhưng với nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa, khó khăn không chỉ đến từ biến động thị trường hay chi phí logistics, mà còn nằm ngay trong những “nút thắt” nội tại: năng lực tuân thủ hạn chế, thiếu nhân sự chuyên trách, và áp lực thủ tục hành chính chồng chéo. 

Điểm nghẽn của doanh nghiệp xuất khẩu

Với doanh nghiệp xuất khẩu, bộ chứng từ nhiều khi là “hộ chiếu” của hàng hóa. Nhưng nếu hộ chiếu ấy sai một dòng mã HS, lệch một chi tiết trên invoice hay packing list… chi phí có thể đội lên bằng thời gian, lưu kho, thậm chí uy tín.

Từ thực tiễn hoạt động xuất khẩu, bà Hoàng Hà Phương, Quản lý phát triển thị trường mới và quan hệ đối tác Công ty VinaSources chia sẻ: "Doanh nghiệp tốn nhiều thời gian nhất ở khâu chuẩn bị chứng từ, xin giấy chứng nhận, khai báo hải quan và xử lý yêu cầu bổ sung. Chỉ cần sai sót nhỏ cũng kéo theo chậm tiến độ và tăng chi phí."

Không chỉ thủ tục phức tạp, nhiều doanh nghiệp nhỏ còn gặp khó vì thiếu bộ phận xuất nhập khẩu chuyên trách: "Trong trường hợp doanh nghiệp không có bộ phận chuyên trách việc xử lý hồ sơ thường bị phân tán sang các phòng bán khác như kinh doanh, kế toán hoặc xưởng sản xuất dẫn đến thiếu tính đồng bộ, dễ sai sót chứng từ và phản hồi chậm khi có vấn đề sát sinh. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giao hàng và uy tín với khách hàng quốc tế."

Rõ ràng, điểm nghẽn không chỉ nằm ở thủ tục, mà còn ở năng lực tổ chức bên trong doanh nghiệp.

Nhưng không chỉ doanh nghiệp nhỏ gặp khó. Ngay cả doanh nghiệp lớn cũng có thể bị vướng bởi sự chồng lấn chính sách.

Gỡ nút thắt xuất khẩu

Từ câu chuyện luân chuyển máy móc giữa các nhà máy, hay xin phép với nhóm hóa chất đã được lưu thông nội địa, những bất cập chính sách đang tạo thêm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Bà Đào Thị Thu Huyền – Phó Giám đốc Bộ phận nhân sự kiêm Trưởng phòng Đối ngoại Công ty Canon Việt Nam nêu ví dụ: "Thông tư 121 của Bộ Tài chính mới ban hành thì quy định mới là các hàng hóa chúng tôi đã đang sử dụng tại các chi nhánh của mình ở Thăng Long, Quế Võ, Tiên Sơn ở Bắc Ninh là chúng tôi sẽ phải làm một thủ tục hải quan. Dnhưng nó lại vướng một thông tư của Bộ Khoa công nghệ. Đấy là khi làm thủ tục hải quan thì những máy móc và thiết bị đó đã qua sử dụng thì chúng tôi lại phải xin giấy phép nhập khẩu hàng hóa đã qua sở dụng. Và như vậy thì nó rất là khó khăn cho chúng tôi trong cái việc xin phép. Mặc dù đấy là những sản phẩm chúng tôi đã nhập trước đó và tuân thủ theo đúng các quy định trước đó rồi."

Những khó khăn ấy cho thấy, rào cản nhiều khi không nằm ở thị trường quốc tế, mà ở chính môi trường vận hành trong nước.

Theo các chuyên gia, chi phí tuân thủ, thời gian thông quan và những thủ tục chuyên ngành còn chồng chéo đang làm tăng gánh nặng cho doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực nhỏ và vừa. PGS.TS Nguyễn Thường Lạng – Chuyên gia thương mại quốc tế cho rằng, nhiều cải cách vẫn chưa chạm tới gốc rễ vấn đề:

"Việc cải thiện môi trường kinh doanh của Việt Nam chưa đi vào thực chất cho nên dẫn đến nhiều công việc chúng ta làm mang tính chất hình thức, bề ngoài nên dẫn đến cải cách của chúng ta không chạm được vấn đề cốt lõi của doanh nghiệp. Nên dẫn đến doanh nghiệp cứ phải loanh quanh mày mò, tìm chỗ này tìm chỗ khác.

Mặc dù thủ tục đã được cải tiến, nhưng nhiều rào cản vẫn tồn tại do cắt giảm chưa thực chất, thậm chí nhiều thủ tục cần mạnh dạn bãi bỏ. Điều kiện kinh doanh, thủ tục thuế, giấy phép con và yêu cầu chuyên ngành vẫn làm tăng chi phí chính thức, phi chính thức, kéo dài thời gian chờ đợi, tạo gánh nặng và hạn chế khả năng bứt phá của doanh nghiệp."

Đó là nhận định đáng suy nghĩ. Bởi trong thương mại hiện đại, cạnh tranh không chỉ là giá hay đơn hàng, mà còn là khả năng đáp ứng chuẩn mực, tốc độ xử lý thủ tục và năng lực quản trị nội bộ.

Với nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây vẫn là khoảng trống lớn. Tuy nhiên, khó khăn cũng đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải tự nâng năng lực của mình.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương nhấn mạnh: cùng với hỗ trợ từ chính sách, doanh nghiệp phải chủ động thích ứng, đầu tư nhân sự và chiến lược thị trường: "Tôi cho rằng yếu tố quan trọng nhất vẫn phải là năng lực của doanh nghiệp. Vì cuối cùng DN là người quyết định thành công hiệu quả trong hoạt động kinh doanh và qua đó góp phát triển chung của đất nước. Đương nhiên vai trò của các cơ quan quản lý Nhà nước, của chính quyền địa phương cũng rất quan trọng để tạo những bệ đỡ tạo nên những sự hỗ trợ các doanh nghiệp để có thể phát triển."

Cải cách thủ tục là điều kiện cần, còn năng lực doanh nghiệp là chìa khóa tháo gỡ những “nút thắt” xuất khẩu. Hai yếu tố ấy phải song hành, bởi sức cạnh tranh nhiều khi được quyết định từ những điều rất nhỏ.

Xuất khẩu không dễ, nhưng nút thắt có thể tháo gỡ nếu cải cách thực chất hơn và doanh nghiệp mạnh lên từ bên trong. Bởi muốn đi xa trên thị trường quốc tế, không chỉ cần mở đường, mà còn phải vững nội lực./.