Xử lý nước thải: Chậm ngày nào, đô thị phải trả giá ngày đó

Nếu chậm trễ trong triển khai các dự án xử lý nước thải, đô thị sẽ phải đối mặt với những hậu quả nào? Tháo gỡ vướng mắc để thúc đẩy tiến độ các dự án ra sao?

Anh Nguyễn Quốc Dũng ở số nhà 40 đường Sơn Đồng – Cát Quế phản ánh, ở xã Sơn Đồng, TP Hà Nội, suốt nhiều năm qua, người dân phải sống chung với tình trạng nước thải sinh hoạt và sản xuất chưa được xử lý triệt để.

Dòng nước thải xả trực tiếp ra môi trường khiến nhiều tuyến mương, ao hồ ngày càng ô nhiễm nặng, nước đổi màu, bốc mùi khó chịu kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và sinh hoạt hằng ngày của người dân.

Tình trạng này khiến nhu cầu về một hệ thống thu gom và xử lý nước thải đồng bộ, hiệu quả trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, tuy nhiên, trong bối cảnh đó, nhà máy xử lý nước thải Sơn Đồng lại không phát huy tác dụng:

“Ô nhiễm ở Sơn Đồng thì đang rất là nặng. Nó vẫn chả có cái gì thay đổi cả. Những sông ngòi vẫn thối um. Cũng chỉ biết kêu thôi chứ cũng chả làm thế nào cả”.

Cũng theo nhiều người dân khác tại xã Sơn Đồng, nhà máy xử lý nước thải tại địa phương từng được kỳ vọng sẽ góp phần giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường, tuy nhiên hiện nay công trình này vẫn chưa đi vào hoạt động ổn định, chưa phát huy được tác dụng như mong đợi:

“Cái dự án nước thải của Sơn Đồng thì tôi thấy nó có hoạt động mấy đâu. Nhà máy nó phải hoạt động ầm ầm ấy chứ, nước vào nước ra, cái nước vào nó phải bẩn, nước ra nó phải trong, nó phải có đường, đây chả thấy đường nào”.

“Cái nhà máy Sơn Đồng thì tôi cảm tưởng phải có riêng một cái đường nước thải, đường đi vào để lọc nước. Chứ bây giờ đường đi vào thì thực tế người dân chưa biết đường nào là đường đi vào là đường đi ra. Bây giờ là người dân những cái đấy hoàn toàn không biết được”.

“Xử lý nước thải ai chả muốn, toàn dân muốn mong muốn là xử lý nước thải cho không khí nó trong lành khu vực này, chứ không nó ô nhiễm nhiều năm quá rồi”.

Tính đến tháng 8/2026, Hà Nội có nhà máy xử lý nước thải Yên Xá, Cầu Ngà, Hồ Tây, Việt Hưng đã hoàn thành và đưa vào vận hành. Trong đó, hai dự án Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá và dự án cải tạo, hồi sinh sông Tô Lịch được Hà Nội xác định là những công trình môi trường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng và triển khai quyết liệt trong thời gian qua.

Bên cạnh đó, nhà máy xử lý nước thải Sơn Đồng đã xây xong nhưng tiến độ dự án chậm so với cam kết và vẫn cần hoàn tất các thủ tục, tổ chức vận hành trước khi bàn giao chính thức. Còn nhà máy xử lý nước thải Phú Đô có thời gian thi công dự kiến từ quý III/2026 đến quý III/2027, tuy nhiên, tới nay, theo ông Hoàng Minh Hải – Phó Chủ tịch UBND phường Đại Mỗ, Hà Nội, dự án này hiện mới dừng ở chủ trương đầu tư, chưa triển khai thực tế trên địa bàn và cũng chưa tiến hành lấy ý kiến cộng đồng dân cư:

“Hiện nay mới thông qua chủ trương đầu tư, nhưng sắp tới triển khai như thế nào, công nghệ như thế nào, rồi công suất như thế nào thì chắc phải có tiếp xúc với nhà đầu tư rồi các sở ngành mới cụ thể được. Còn về tinh thần, làm được những dự án này thì tốt cho môi trường, nhưng cụ thể thì còn phải tiếp tục nghiên cứu thêm”.

Thực tế, hàng loạt xử án xử lý nước thải tại Hà Nội đều đang chậm tiến độ so với kế hoạch, thậm chí phải nhiều lần điều chỉnh thời gian hoàn thành. Nhiều công trình gặp vướng mắc trong thi công và triển khai chưa đồng bộ. Nguyên nhân chủ yếu đến từ giải phóng mặt bằng khó khăn, thủ tục đầu tư kéo dài và đặc thù thi công hạ tầng ngầm phức tạp trong đô thị.

Theo GS.TS.NGƯT Nguyễn Việt Anh, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam, việc chậm tiến độ khiến năng lực xử lý nước thải của thành phố chưa đáp ứng nhu cầu, góp phần làm tình trạng ô nhiễm sông, hồ nội đô kéo dài:

“Chúng ta đều đang phải trả giá vì những việc chậm tiến độ đó. Môi trường vẫn tiếp tục bị ô nhiễm, nước thải thì xả ra các cái con kênh thoát nước mà trước kia nó là dòng sông, bây giờ nó thành các cái con kênh thoát nước.

Đất đai, giá trị của bất động sản mất đi, không ai muốn sống, không ai muốn đầu tư vào những cái khu vực ô nhiễm đó cả. Đấy là chưa kể cái việc thi công chậm trễ gây tắc đường, thậm chí là gây tắc đường trầm trọng”.

Không chỉ chậm về tiến độ, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội cho rằng, khi nhiều dự án được quy hoạch, nghiên cứu từ hàng chục năm trước, trong khi quy mô đô thị, dân số và đặc tính nguồn thải đã thay đổi đáng kể thì bài toán xử lý nước thải tại Hà Nội còn đặt ra một vấn đề lớn hơn là công nghệ và mô hình thu gom, xử lý, liệu có còn phù hợp với thực tế đô thị hiện nay:

“Cái thay đổi chính là công nghệ, tức là thu gom và xử lý nước thải tập trung ấy nó chỉ phù hợp với một cái quy mô về diện tích lưu vực cũng như là công suất của các nhà máy hay là cái thành phần của cái nước thải đó thôi. Cho nên là ngay ở Nhật Bản và trên cả thế giới lúc này người ta không làm thu gom và xử lý nước thải tập trung nữa mà người ta thu gom xử lý nước thải phân tán và bán tập trung”

Bên cạnh công nghệ xử lý, theo GS.TS Trần Đức Hạ, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu cấp thoát nước và Môi trường, khâu thu gom vào các nhà máy cũng là điểm nghẽn cần tháo gỡ. Nếu hệ thống thu gom không đồng bộ, nước thải sẽ không đạt đúng lưu lượng và chất lượng thiết kế, làm giảm hiệu quả của nhà máy xử lý:

“Trên cơ sở cái nền cũ là các cái dự án cũ, chúng ta phải đẩy nhanh tốc độ, phải có nghiên cứu rồi đã có thiết kế rồi thì chúng ta phải khẩn trương triển khai. Về mặt thu gom thì chúng tôi thiết nghĩ bây giờ phải có một công nghệ thu gom, phải xây dựng ra một cái công nghệ thu gom nước thải như thế nào cho hợp lý”.

Đẩy nhanh tiến độ các dự án xử lý nước thải là yêu cầu cấp bách đối với Hà Nội, nhưng xây được nhà máy thôi là chưa đủ. Muốn nước thải thực sự được xử lý, còn cần phải có một hệ thống thu gom đủ bao trùm, đồng bộ để đưa nước thải từ từng khu dân cư, từng tuyến phố về đúng nơi xử lý.  

Dưới góc nhìn của VOV Giao thông Quốc gia, Xử lý nước thải Hà Nội: Phải tháo gỡ "điểm nghẽn" thu gom

Các chỉ đạo của Trung ương về xử lý nước thải tại Hà Nội cho thấy, vấn đề ô nhiễm môi trường đô thị, đặc biệt là ô nhiễm các dòng sông đã được đặt là nhiệm vụ cấp bách, lâu dài. Tinh thần xuyên suốt không chỉ là làm sạch bề mặt dòng sông, mà phải xử lý tận gốc nguồn gây ô nhiễm, kiểm soát và thu gom nước thải trước khi xả ra môi trường.

Trong 5 năm tới, xử lý ô nhiễm môi trường, trong đó có nước thải cũng là một trong những nhiệm vụ trọng tâm Hà Nội đặt ra để tháo gỡ 5 điểm nghẽn lớn của đô thị. Quyết tâm đã rõ, nhưng để giải quyết căn cơ, thành phố cần cụ thể hóa bằng những hành động quyết liệt và giải pháp hiệu quả.

Đó là đẩy nhanh các nhà máy xử lý nước thải, hoàn thiện mạng lưới thu gom, kiểm soát chặt các nguồn xả và đặc biệt xử lý dứt điểm những dòng sông đang ô nhiễm. Thước đo cuối cùng không phải là có bao nhiêu dự án được khởi công, mà là bao nhiêu nước thải thực sự được xử lý và môi trường đô thị thay đổi ra sao.

Thực tế cho thấy, muốn nước thải được xử lý hiệu quả thì điều kiện tiên quyết là phải có một hệ thống thu gom đủ đồng bộ và vận hành thông suốt để đưa nước thải về các nhà máy xử lý. Nếu nhà máy có công suất lớn nhưng mạng lưới thu gom chưa hoàn chỉnh, thì nước thải vẫn tiếp tục chảy ra sông, hồ; còn các công trình xử lý được đầu tư lớn lại không thể phát huy hết công suất, dẫn đến lãng phí nguồn lực.

Trong bối cảnh Hà Nội đang đô thị hóa nhanh, bài toán này càng trở nên phức tạp. Việc đặt mục tiêu đến năm 2030, xử lý 100% nước thải đô thị, theo nhiều chuyên gia, là một mục tiêu rất tham vọng và khó khả thi nếu nhìn vào thực tế triển khai hiện nay.

Bởi lẽ, trong suốt 30 năm qua, thành phố mới chỉ xử lý được một phần rất nhỏ nước thải và chỉ còn vài năm nữa để hoàn thành phần việc còn lại mà không có sự đột phá về cơ chế, nguồn lực và cách tiếp cận, thì ngay cả trong điều kiện thuận lợi nhất, mục tiêu này cũng rất khó đạt được.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chúng ta dừng lại, mà ngược lại, càng phải làm sớm, làm quyết liệt thì lợi ích môi trường và kinh tế - xã hội thu được càng lớn.

Một vấn đề quan trọng là nguồn lực đầu tư. Thành phố cần dành nguồn lực thỏa đáng cho cả thu gom và xử lý nước thải, thay vì chỉ tập trung vào xây dựng nhà máy. Nguồn lực này không chỉ đến từ ngân sách nhà nước mà còn phải huy động mạnh mẽ từ nguồn xã hội hóa.

Để thu hút được khu vực tư nhân, cần có cơ chế và chính sách đủ hấp dẫn, đặc biệt là vấn đề giá dịch vụ, cần có lộ trình điều chỉnh tăng dần hợp lý, đảm bảo người dân có thể chi trả, đồng thời tạo nguồn lực tái đầu tư cho hệ thống hạ tầng.

Song song với đó, quy hoạch thoát nước hiện nay cũng cần được rà soát và cập nhật. Nhiều quy hoạch đã được xây dựng từ lâu, không còn phù hợp với tốc độ đô thị hóa và điều kiện phát triển mới. Hà Nội cần một tầm nhìn dài hạn hơn, thậm chí 50 đến 100 năm, trong đó lồng ghép rõ ràng yếu tố tái sử dụng nước thải như một nguồn tài nguyên.

Khi nước thải sau xử lý đạt tiêu chuẩn, nó có thể được tái sử dụng cho nhiều mục đích như tưới cây, rửa đường, bổ cập sông hồ, kênh mương nội đô, hoặc phục vụ cảnh quan đô thị. Điều này không chỉ giúp giảm áp lực lên nguồn nước sạch mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên nước một cách bền vững.

Để thu gom hiệu quả, Hà Nội cần rà soát lại toàn bộ hệ thống theo từng lưu vực, điều chỉnh các hướng thoát nước cho phù hợp thực tế, đồng thời ban hành các quy định chặt chẽ về đấu nối và xả thải. Việc kiểm soát cốt san nền cũng rất quan trọng để đảm bảo dòng chảy tự nhiên, tránh tình trạng “cống sau cao hơn cống trước” gây tắc nghẽn và úng ngập.

Bên cạnh đó, hạ tầng kỹ thuật cần được triển khai đồng bộ, đặc biệt là khi xây dựng đường giao thông phải đi kèm hệ thống cống thoát nước theo đúng quy hoạch, tránh tình trạng làm xong đường rồi mới quay lại đào lên để lắp đặt hạ tầng.

Tóm lại, xử lý nước thải không thể chỉ bắt đầu từ cổng nhà máy, mà phải bắt đầu từ chính nơi nước thải được tạo ra. Khi hệ thống thu gom, xử lý và tái sử dụng được kết nối đồng bộ trong một chiến lược tổng thể, những khoản đầu tư lớn mới thực sự phát huy giá trị.

Và chỉ khi đó, mục tiêu cải thiện môi trường, hồi sinh các dòng sông, hồ của Hà Nội mới có cơ sở trở thành hiện thực một cách bền vững, thay vì chỉ là những con số kỳ vọng trên giấy.