Xu hướng hợp tác công tư PPP: Động lực mới cho phát hiện hạ tầng giao thông

Những thành công ban đầu đã cho thấy tiềm năng của mô hình PPP trong triển khai các dự án chiến lược và trọng điểm. Tuy nhiên, để phương thức này mang lại hiệu quả và thu hút doanh nghiệp tư nhân cần có một “hành lang” pháp lý thông thoáng, minh bạch và tháo gỡ “điểm nghẽn” về vốn. Khi đó, các dự án PPP giao thông tại Việt Nam sẽ đóng vai trò quan trọng cho mạng lưới hạ tầng quốc gia trong thời gian tới.

Dự án TP.HCM - Trung Lương - Mỹ Thuận, đột phá mới theo phương thức PPP

PPP trở lại, nhà đầu tư tư nhân chủ động xin tham gia mở rộng cao tốc Bắc - Nam

Dự án cao tốc TP.HCM – Trung Lương – Mỹ Thuận: PPP đón tín hiệu tích cực mới

Dự án PPP Diễn Châu - Bãi Vọt liệu có về đích kịp tháng 5/2024?

Theo Cục Quản lý đấu thầu thuộc Bộ Tài chính, trong danh mục dự án PPP tiềm năng tổng hợp từ đề xuất của các địa phương, có nhiều dự án PPP giao thông lớn. Có thể kể đến tỉnh Phú Thọ đề xuất Dự án Tuyến đường kết nối Việt Trì - Hòa Bình, kết nối cao tốc Nội Bài - Lào Cai với cao tốc Hòa Bình - Sơn La. Hải Phòng dự kiến đầu tư loạt dự án. TP.HCM dự kiến triển khai lựa chọn nhà đầu tư nhiều dự án PPP theo hợp đồng BOT như Dự án Nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 1, dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 22, dự án Nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 13… Trong lĩnh vực hàng không, Dự án Mở rộng cảng hàng không Thọ Xuân (tỉnh Thanh Hóa), Dự án Sân bay quốc tế Vân Phong (tỉnh Khánh Hòa) cũng được đề xuất đầu tư theo phương thức PPP.

Tại TP.HCM, thời gian qua, hàng loạt dự án giao thông được động thổ xây dựng, giúp kết nối liên kết vùng. Đơn cử như dự án dự án khu liên hợp thể dục thể thao quốc gia Rạch Chiếc rộng hơn 186 ha, được đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng BT, thanh toán bằng quỹ đất, với tổng mức đầu tư hơn 145.600 tỉ đồng. Dự án cầu Phú Mỹ 2, có chiều dài khoảng 6,3 km, quy mô 8 làn xe, với điểm đầu giao với đường Nguyễn Hữu Thọ (TP.HCM) kết nối trực tiếp với sân bay quốc tế Long Thành (tỉnh Đồng Nai).

Dự án cũng thực hiện theo hợp đồng BT (xây dựng - chuyển giao). Công trình này sẽ góp phần giảm tải cho cầu Phú Mỹ hiện hữu, quốc lộ 1, Quốc lộ 51 và cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây; hình thành trục giao thông liên vùng mới; rút ngắn thời gian lưu thông, giảm chi phí logistics; thúc đẩy phát triển đô thị - công nghiệp khu Đông TP.HCM và khu vực Biên Hòa - Đồng Nai theo hướng xanh, bền vững. Đây là công trình được người dân hết sức mong chờ.

"Tôi cũng rất là mong chờ cây cầu, thì cũng mong là giao thông sau này sẽ phát triển và nhanh chóng hơn cho người dân địa phương."

"Mấy bữa nay thì nhân dân rất là phấn khởi, người dân cũng liên tục hỏi khi nào cây cầu này được động thổ, khi nào được khánh thành."

Một dự án giao thông cũng được đầu tư theo phương thức đối tác công - tư (PPP), hợp đồng BT (xây dựng - chuyển giao), thanh toán bằng ngân sách Nhà nước, là dự án cầu Cát Lái. Dự án có điểm đầu tại phường Cát Lái, TP.HCM, điểm cuối giao với cao tốc Bến Lức - Long Thành, tỉnh Đồng Nai. Thời gian xây dựng dự án từ năm 2026, dự kiến hoàn thành xây dựng và đưa vào khai thác năm 2029. Đánh giá về dự án này, Phó Thủ tướng Mai Văn Chính khẳng định đây là những công trình giao thông có vai trò là trục kết nối chiến lược, góp phần hoàn thiện mạng lưới giao thông liên vùng, tăng cường liên thông giữa TP.HCM và tỉnh Đồng Nai.

Phó Thủ tướng cũng nhấn mạnh, việc dự án cầu Cát Lái được đầu tư theo phương thức đối tác công - tư (PPP) là chủ trương phù hợp với yêu cầu đổi mới trong giai đoạn hiện nay:

“Dự án có quy mô vốn đầu tư lớn, được nhà đầu tư huy động toàn bộ 100%, được thực hiện theo phương thức đối tác – công tư (PPP). Đây là chủ trương phù hợp với yêu cầu đổi mới trong giai đoạn hiện nay. Thay mặt Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, tôi ghi nhận và đánh giá cao sự chủ động, quyết tâm và tinh thần phối hợp chặt chẽ của lãnh đạo tỉnh Đồng Nai và TP.HCM trong quá trình chuẩn bị đầu tư, lựa chọn hình thức đầu tư, huy động các nguồn lực xã hội để triển khai dự án.”

Theo Tiến sỹ kinh tế - Luật Sư Lê Bá Thường, Viện Trưởng Viện Nghiên cứu pháp luật và văn hóa doanh nghiệp, cơ chế đối tác công – tư (PPP) được xem là "đòn bẩy tài chính" thiết yếu, chuyển dịch từ đầu tư công thuần túy sang huy động nguồn lực tổng thể xã hội. Về pháp lý, cơ chế này được chuẩn hóa bởi Luật Đầu tư theo phương thức PPP 2020, tạo sự thống nhất thay vì các Nghị định rời rạc trước đây. Về thực tiễn tại TP.HCM, PPP là con đường duy nhất để hoàn thiện mạng lưới Vành đai, Cao tốc trong bối cảnh nợ công cần kiểm soát.

Đặc biệt, Nghị quyết 98/2023/QH15 đã "cởi trói" cho TP.HCM áp dụng BOT trên đường hiện hữu, mở rộng dư địa đầu tư... Song, bên cạnh những giá trị tích cực, PPP cũng đặt ra nhiều thách thức:

“Vận dụng cơ chế đầu tư công - tư có những ưu điểm cũng như thách thức trong vấn đề vận dụng thực tế. Ưu điểm, huy động vốn ngoài ngân sách cực lớn (nguồn lực xã hội của các nhà đầu tư trong và ngoài nước). Chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước & Tư nhân; Áp dụng công nghệ, quản lý tiên tiến để vận hành cơ chế. Thách thức bao gồm vấn đề giải phóng mặt bằng thường chậm trễ, thời gian hoàn vốn dài (20-30 năm), phụ thuộc lớn vào lãi suất ngân hàng…. Nhìn chung, cơ chế công – tư là một cơ chế rất tốt tuy nhiên vẫn có nhiều thách thức.”

Đánh giá về phương thức đối tác công tư (PPP), PGS.TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam -  Nguyên Cục Trưởng Cục Quản lý chất lượng công trình xây dựng, Bộ Xây dựng cho rằng: trong bối cảnh trong khi nguồn vốn ngân sách còn phải đầu tư vào nhiều lĩnh vực khác thì việc áp dụng phương thức tạo điều kiện phát triển đất nước.

Tiến sỹ Chủng lấy dẫn chứng 1 số những dự án lớn về hạ tầng giao thông rất thành công với phương thức đầu tư PPP đó là: Hầm đường bộ đèo Cả với khoảng đầu tư 11 nghìn tỷ đồng do nhà đầu tư tư nhân làm và rất nhiều những tuyến cao tốc. Đây là sự đóng góp rất lớn của các nhà đầu tư tư nhân thông qua phương thức đối tác công tư: 

“Bên cạnh đó, một số thành phố như Hà Nội, đặc biệt là Thành phố Hồ Chí Minh thì cũng đã áp dụng những hình thức hợp đồng trong phương thức đối tác công tư. Đó là những bước thành công nhất định, giải quyết những nút thắt của giao thông các đô thị. Và chính những nhà đầu tư tư nhân -  họ thực hiện những dự án này thông qua phương thức đối tác công tư. Nó đã tạo ra ba lợi ích có thể nói là rất rõ ràng, rất đầy đủ, đó là họ làm thường nhanh hơn, họ làm với chất lượng phải nói được kiểm soát tốt hơn và đặc biệt là tổng mức đầu tư không vượt”.

Các chuyên gia cũng khẳng định, để phương thức đối tác công tư (PPP) Tuy nhiên, để phương thức này mang lại hiệu quả và thu hút doanh nghiệp tư nhân cần có 1 “hành lang” pháp lý thông thoáng, minh bạch và ổn định hơn cho huy động vốn tư nhân vào hạ tầng:

"Cơ chế công tư (PPP) không phải là cơ chế "xin - cho", mà đây là một bản hợp đồng kinh tế bình đẳng. Chúng ta phải xem đó là 1 sự bình đẳng giữa nhà đầu tư và nhà nước, bình đằng giữa doanh thu, chia sẻ về rủi ro thì lúc đó nhà đầu tư sẽ yên tâm hơn là cơ chế “xin – cho”. 

Thứ 2, xu hướng PPP trong hạ tầng giao thông không chỉ là giải pháp tình thế mà là hướng đi tất yếu của kinh tế thị trường. Để có động lực này, Nhà nước phải quyết liệt thực thi cơ chế chia sẻ rủi ro để nhà đầu tư yên tâm "rót vốn". Thứ 2 là phải có sáng tạo trong việc áp dụng các mô hình hợp đồng (BOT, BT, hay sắp tới là BTL, BLT). Thứ 3, phải có sự chia sẻ với nhau, những lúc khó khăn giữa nhà nước và nhà đầu tư trên tinh thần trao đổi chứ ko phải áp dụng theo điều luật."

Để đưa những dự án PPP có hiệu quả, một số ý kiến cho rằng, ngoài vấn đề về thể chế và những chính sách đi theo cộng với cách làm, sự phối hợp giữa nhà nước và nhà đầu tư nhân và tính minh bạch trong suốt quá trình chuẩn bị dự án cũng như là lựa chọn nhà đầu tư và kết thúc dự án. Ngoài ra, còn sự hợp tác một cách rất là chặt chẽ của chính quyền địa phương liên quan đến những công việc, đặc biệt là công tác giải phóng mặt bằng cho các dự án đầu tư hạ tầng giao thông.

Hợp tác Công - Tư (PPP): "Cú hích" Chiến lược Cho Hạ tầng Việt Nam Trong Kỷ Nguyên Mới

Trong bối cảnh Việt Nam đang tăng tốc hướng tới mục tiêu trở thành nước thu nhập trung bình cao vào năm 2030 như Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV đã nêu thì bài toán về nguồn lực phát triển hạ tầng trở nên hết sức cấp thiết. Với nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng giai đoạn 2025 - 2030 ước tính lên đến 245 tỷ USD thì việc chỉ dựa vào ngân sách nhà nước là điều không khả thi. Do đó, xu hướng hợp tác công tư (PPP) đang nổi lên như một "chìa khóa vàng", vừa giảm áp lực cho ngân sách vừa hướng đến những giá trị phát triển bền vững.

Nhìn lại giai đoạn trước, phương thức PPP đã từng có dấu hiệu chững lại do các vướng mắc về khung pháp lý. Tuy nhiên, bước sang đầu năm 2026, luồng sinh khí mới đã xuất hiện từ những điều chỉnh trong Luật PPP với điểm sáng lớn nhất chính là cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu và việc mở rộng lĩnh vực đầu tư, giúp các nhà đầu tư tư nhân tự tin "rót vốn" vào các công trình có thời gian hoàn vốn dài.

TP.HCM được xem là minh chứng sinh động cho phương thức hợp tác công tư PPP và đang khẳng định vai trò tiên phong khi biến mô hình này từ lý thuyết trở thành những nhịp cầu, con đường cụ thể. Điển hình nhất có thể kể ra là các dự án mở rộng các tuyến quốc lộ cửa ngõ, Cầu Cần Giờ, cầu Phú Mỹ 2, cầu Thủ Thiêm 4, đường Vành đai 4, tuyến metro Bến Thành – Cần Giờ hay mới nhất là dự án Khu Liên hợp thể dục thể thao quốc gia Rạch Chiếc với tổng mức đầu tư hơn 145.000 tỷ đồng. Rõ ràng, hợp tác công tư PPP đã trở thành động lực quan trọng để TP.HCM trở thành một đại công trường trong năm 2026 và hướng đến hình thái siêu đô thị trong tương lai gần.

Dù tiềm năng rất lớn song hành trình của hợp tác công tư PPP vẫn còn đó những "nút thắt" nhất định. Trên thực tế, các nhà đầu tư vẫn luôn mong chờ một sự minh bạch tuyệt đối trong đấu thầu và một cơ chế thực thi hợp đồng ổn định, ít biến động bởi chính sách địa phương. Bài toán hài hòa lợi ích giữa Nhà nước - Nhà đầu tư - Người dân vì thế cần phải được giải quyết thấu đáo bằng các con số thực tế, trong đó phí BOT phải đủ hấp dẫn doanh nghiệp nhưng cũng phải nằm trong khả năng chi trả của xã hội.

Hợp tác công tư không đơn thuần là một giải pháp tài chính, mà là sự thay đổi tư duy từ "làm thay" sang "cùng làm". Khi Nhà nước giữ vai trò kiến tạo bằng "vốn mồi" và tư nhân đóng vai trò thực thi bằng quản trị hiệu quả thì mạng lưới hạ tầng Việt Nam chắc chắn sẽ cất cánh để đưa đất nước vững vàng tiến vào kỷ nguyên vươn mình.