Xe né cao tốc và bài toán hiệu quả thu phí

Sự dịch chuyển này đặt ra bài toán về hiệu quả khai thác và nguy cơ thất thu phí nếu ùn tắc tiếp diễn. Liệu cao tốc có mất dần lợi thế? Giải pháp nào để vừa khai thác cao tốc hiệu quả, vừa phân bổ hợp lý dòng phương tiện?

Vào những dịp cao điểm như nghỉ lễ 2/9 vừa qua, khi lưu lượng phương tiện trên cao tốc tăng đột biến, tình trạng ùn tắc kéo dài khiến nhiều lái xe chủ động thay đổi lộ trình, chấp nhận đi quốc lộ hoặc các tuyến đường song hành để tránh cảnh “chôn chân” trên cao tốc.

Với những người thường xuyên chạy xe dịch vụ, việc lựa chọn tuyến đường khác còn giúp tiết kiệm chi phí cho hành khách và chủ động hơn về thời gian di chuyển:

"Đông xe từ các tỉnh lên thành phố, xe mình là xe dịch vụ thì không cần yêu cầu phải đi cao tốc, nó đỡ ách tắc giao thông và thuận lợi cho khách hàng đỡ phải trả phí".

"Tuyến Pháp Vân - Cầu Giẽ vào các dịp nghỉ lễ thì tốt nhất là nên tránh, nó ùn tắc có khi chờ cả buổi, mất nửa ngày là chuyện bình thường".

"Mình muốn đi cao tốc nhưng do nghỉ lễ lượng phương tiện cao, lo ngại dịp đấy về đường đông nên anh né cao tốc trong những ngày ấy".

Theo Cục Cảnh sát giao thông, từ ngày 29/8 đến 12h ngày 1/9/2026, tổng lưu lượng phương tiện vào các tuyến cao tốc trên toàn quốc đạt gần 550.000 lượt, tăng gần 80.000 lượt so với dịp Quốc khánh 2025, tương đương 17%. Trong đó, xe con chiếm tới gần 3/4 tổng lưu lượng.

Đáng chú ý, trước áp lực ùn tắc, một bộ phận người dân đã chủ động chuyển hướng từ cao tốc sang quốc lộ. Lực lượng chức năng cũng phải tổ chức phân luồng tại những điểm quá tải, điều tiết phương tiện sang quốc lộ, hoặc tận dụng cả chiều đường ngược lại của cao tốc.

Như trên cao tốc Bắc - Nam đoạn Cao Bồ - Đại Xuyên dài 48km, ngày 2/9, CSGT phải tổ chức phân luồng, hướng xe từ Hà Nội đi phía Nam được chuyển sang QL1, nhường toàn bộ cao tốc cho dòng xe về Hà Nội.

PGS. TS. Nguyễn Cao Ý, Phó trưởng Khoa Vận tải - Kinh tế, Trường Đại học Giao thông vận tải phân tích, dưới góc độ kinh tế vận tải, ùn tắc trên cao tốc làm tăng chi phí nhiên liệu, vận hành và khấu hao phương tiện, gây tổn thất thời gian lao động, tăng chi phí tồn kho trong quá trình vận chuyển và làm giảm độ tin cậy của thời gian hành trình.

Theo ông Nguyễn Cao Ý, việc tài xế chuyển sang các tuyến đường khác khi cao tốc ùn tắc có thể tác động trực tiếp đến lưu lượng và doanh thu thu phí:

"Doanh thu bị ảnh hưởng rõ rệt nếu chất lượng dịch vụ bị suy giảm kéo dài, khiến người sử dụng chuyển sang tuyến khác, thời điểm đi lại hoặc phương thức đi lại khác. Muốn xác định thất thu phải phân tích số liệu như lưu lượng, số giao dịch và doanh thu thu phí theo chuỗi thời gian. Hầu hết hiện nay chúng ta đều là thu phí không dừng, nên để xác định việc này không gặp khó khăn gì cả".

Không chỉ là câu chuyện tài chính của các nhà đầu tư cao tốc, xu hướng dịch chuyển của dòng xe trong những ngày cao điểm còn đặt ra “bài toán” hiệu quả khai thác của chính hạ tầng đã được đầu tư.

Nếu những điểm nghẽn về ùn tắc, chất lượng phục vụ hay tổ chức giao thông không được giải quyết, thì tâm lý e ngại cao tốc sẽ khiến dòng xe tiếp tục tìm đến quốc lộ, kéo theo những áp lực mới về bảo đảm an toàn giao thông tại các khu dân cư bám sát hai bên đường.

Chính vì vậy, theo chuyên gia giao thông, TS. Nguyễn Hữu Đức, bên cạnh mối quan tâm về nguồn thu phí cao tốc, quan trọng hơn là giao thông phải thông suốt, an toàn:

"Cao tốc đi tốc độ cao, vì thế, mức độ an toàn phải đặt lên cao hơn. Việc đầu tiên phải điều hành thế nào để thông suốt, an toàn. Chính vì thế, áp dụng giao thông thông minh là rất cần thiết cho giao thông.

Thứ hai, đương nhiên chúng ta phải tiếp tục phát triển hệ thống đường cao tốc và quốc lộ. Tại vì dù có thông tin nhưng đường tắc hết cả thì cũng chẳng có lối nào đi, bắt buộc vẫn phải phát triển hệ thống hạ tầng lên".

Chuyên gia giao thông, TS. Nguyễn Xuân Thủy cho rằng, việc phương tiện chuyển sang quốc lộ, ở một góc độ nhất định, là tín hiệu tích cực, tạo sự cạnh tranh và phân bổ hợp lý giữa các tuyến đường.

Lâu nay, cao tốc được ưu tiên đầu tư, trong khi quốc lộ ít được quan tâm hơn, khiến người dân phụ thuộc cao tốc. Vì vậy, không nên quá lo ngại chuyện thất thu, bởi ngoài cao điểm dịp lễ Tết, đường cao tốc vẫn có lợi thế về tốc độ, cự ly và an toàn.

Tuy nhiên, theo ông Thủy, cần nâng cao chất lượng cao tốc, tính toán mức phí hợp lý, bởi mức phí thấp hơn có thể tạo nguồn thu ổn định, lâu dài khi nhu cầu đi lại ngày càng tăng. Bên cạnh đó, cần tăng cường giám sát hoạt động thu phí, bảo đảm thu tự động, minh bạch và doanh thu sát thực tế:

"Đường cao tốc phải được bảo dưỡng, duy tu tốt hơn, phải lắp thêm camera ở các điểm giao thông, nhất là những xe giường nằm ban đêm chạy tốc độ rất cao gây tai nạn nhiều. Khi tai nạn nhiều thì người ta cũng không mặn mà với đường cao tốc.

Phải có đường cao tốc 4 làn xe, chiều rộng mặt cắt phải ít nhất là 18m. Rồi các đường tránh, các trạm nghỉ phải đầy đủ hơn. Điểm nữa là việc cơ quan chức năng kiểm tra và xử lý trên đường cao tốc cũng nên lưu ý, như vừa rồi là việc xử lý cự ly đi lại trên đường cao tốc cũng có vấn đề bất cập".

Sự dịch chuyển của dòng xe giữa đường cao tốc và quốc lộ trong những ngày cao điểm cho thấy một quy luật rõ ràng: phương tiện sẽ tìm đến nơi mang lại hiệu quả hành trình tốt nhất.

Với cao tốc, đây là bài kiểm tra về chất lượng khai thác và hiệu quả thu phí, đồng thời mở ra cơ hội để điều chỉnh cách tổ chức giao thông giữa các tuyến.

Khi cao tốc tiếp tục nâng chất lượng, tối ưu chi phí và vận hành linh hoạt hơn, thì lợi thế của tuyến đường này sẽ được củng cố bằng chính sự lựa chọn của người dân.

Góc nhìn của VOV Giao thông: “Phí cao tốc, dòng xe và vòng tuần hoàn giá trị”

Trong giao thông, thời gian là một loại chi phí. Với cao tốc thu phí, đó còn là một phần của giá trị dịch vụ mà người sử dụng đang trả tiền để nhận về.

Một chiếc xe rời khỏi cao tốc có thể chỉ là một lựa chọn cá nhân. Nhưng hàng nghìn chiếc xe cùng lựa chọn thì nó lại tạo thành một chuyển động lớn trên toàn mạng lưới. Đây cũng là lúc cần nhìn cao tốc từ một góc độ rộng hơn câu chuyện thu phí.

Một tuyến đường thu phí hiệu quả trước hết phải là tuyến đường có sức hút. Người dân trả tiền cho khả năng rút ngắn thời gian, sự thuận tiện, an toàn và tính ổn định của hành trình. Khi những giá trị ấy được bảo đảm thì phí đường bộ trở thành một khoản chi có lý do rõ ràng.

Vì thế, dòng xe lựa chọn quốc lộ trong thời gian cao điểm có thể được xem như một tín hiệu để cao tốc tiếp tục hoàn thiện mình trước áp lực cạnh tranh tự nhiên. Cao tốc có ưu thế về hạ tầng, nhưng ưu thế ấy cần được chuyển hóa thành trải nghiệm di chuyển thực tế.

Muốn làm được điều đó, “bài toán” đầu tiên nằm ở năng lực khai thác.

Cao tốc cần được tổ chức theo lưu lượng thực tế thay vì chỉ dựa vào năng lực thiết kế. Những ngày lễ, Tết, phương án phân luồng phải được chuẩn bị từ sớm, thông tin giao thông phải đến với người dân trước khi họ bước lên xe.

Khi người tham gia giao thông biết tuyến nào đang quá tải, khung giờ nào thuận lợi, quốc lộ có thể chia sẻ được bao nhiêu lưu lượng, thì họ sẽ chủ động lựa chọn. Đây là cách biến dữ liệu giao thông thành công cụ điều tiết dòng xe.

Cùng với đó, cần phát huy tốt hơn vai trò của quốc lộ. Một mạng lưới giao thông hiệu quả không nhất thiết phải đưa tất cả phương tiện lên cao tốc. Cao tốc nên đảm nhận phần lưu lượng phù hợp ưu thế về tốc độ và hành trình dài.

Quốc lộ tiếp tục phát huy vai trò kết nối các khu dân cư, đô thị và địa phương. Khi hai tuyến cùng được đầu tư, cùng được tổ chức tốt, thì mỗi tuyến sẽ trở thành một “van điều tiết” cho tuyến kia.

Còn cao tốc muốn giữ được dòng xe thì chất lượng vận hành phải được đặt ở vị trí trung tâm. Mặt đường, hệ thống chiếu sáng tại những khu vực cần thiết, biển báo, camera giám sát, điểm dừng nghỉ, cứu hộ và xử lý sự cố đều góp phần quyết định cảm nhận của người sử dụng.

Đặc biệt, cần giảm tối đa những điểm nghẽn có thể khiến một sự cố nhỏ thành nút thắt lớn. Một xe gặp sự cố, một vụ va chạm hay một phương tiện dừng đỗ không đúng nơi quy định đều có thể làm năng lực thông hành của cả tuyến suy giảm nhanh chóng. Công nghệ giám sát, cảnh báo sớm và điều hành giao thông theo thời gian thực vì thế cần được khai thác mạnh hơn.

Một hướng quan trọng khác là bài toán chi phí.

Hiệu quả thu phí cần được nhìn nhận trên tổng nguồn thu trong cả vòng đời khai thác, gắn với lưu lượng phương tiện và chất lượng dịch vụ. Khi mức phí hợp lý, nhiều phương tiện lựa chọn cao tốc hơn; khi lưu lượng ổn định, nguồn thu cũng có cơ sở tăng trưởng bền vững. Bởi vậy, việc tính toán mức phí cần đặt trong mối quan hệ giữa khả năng chi trả, chất lượng tuyến đường, thời gian tiết kiệm và lưu lượng thực tế.

Cùng với mức phí, phương thức thu cũng cần thuận tiện và minh bạch. Hệ thống thu phí tự động, dữ liệu lưu lượng và doanh thu được quản lý chặt chẽ sẽ giúp việc khai thác công khai hơn, đồng thời tạo cơ sở để cơ quan quản lý đánh giá chính xác hiệu quả từng tuyến.

Dữ liệu ấy còn có một giá trị khác: giúp nhìn thấy dòng xe đang đi đâu.

Khi biết chính xác thời điểm nào phương tiện rời cao tốc, tuyến quốc lộ nào tiếp nhận thêm lưu lượng, nguyên nhân nào khiến người dân thay đổi hành trình, thì cơ quan quản lý có thể điều chỉnh tổ chức giao thông sát thực tế hơn, chủ động phân bổ phương tiện thay vì ứng phó theo tình huống.

Về lâu dài, cần nhìn cả cao tốc và quốc lộ như những “mắt xích” trong cùng một hệ thống. Cao tốc phát triển nhanh cần đi cùng với mạng lưới đường kết nối đủ năng lực. Quốc lộ cần được duy trì chất lượng để chia sẻ áp lực vào những thời gian cao điểm. Sự cân bằng ấy tạo ra nhiều lựa chọn hơn cho người dân và khả năng chống quá tải tốt hơn cho toàn mạng lưới.

Bởi một hệ thống giao thông tốt không phải là nơi mọi chiếc xe đều chạy trên cùng một con đường. Đó là nơi mỗi tài xế tìm được lựa chọn phù hợp nhất với nhu cầu của mình, còn các tuyến đường hỗ trợ lẫn nhau để cả mạng lưới vận hành thông suốt.

Cao tốc vì thế cần giữ lợi thế bằng chính chất lượng của mình. Quốc lộ cần đủ năng lực để chia sẻ khi dòng xe dâng cao. Nhà quản lý cần đủ dữ liệu để điều tiết. Người dân cần đủ thông tin để lựa chọn.

Khi những mảnh ghép ấy cùng vận hành, bài toán thu phí sẽ được đặt trên một nền tảng vững chắc hơn. Cao tốc sẽ có thêm phương tiện bởi hành trình ở đó thực sự đáng giá; quốc lộ giảm được những đợt dồn tải bất thường; còn nguồn lực đầu tư cho giao thông được khai thác hiệu quả hơn.

Khi ấy, thu phí sẽ trở thành một phần trong vòng tuần hoàn: chất lượng tốt tạo lưu lượng, lưu lượng tạo nguồn thu, nguồn thu tiếp sức cho hạ tầng, và hạ tầng tốt lại tiếp tục kéo dòng xe trở lại.