Vùng phát thải thấp, đừng để xanh hoá thành gánh nặng cho người nghèo đô thị

Ý tưởng là không mới, song chính cách thực thi mới là yếu tố quyết định thành bại. Nếu làm vội, chúng ta sẽ tạo ra cú sốc xã hội, ngược lại nếu triển khai tốt, thành phố có thể vừa giảm ô nhiễm vừa giữ được nhịp sống của người dân, đặc biệt là những người nghèo đô thị vốn là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất.

Trước hết, cần nhìn thẳng vào mục tiêu của chủ trương này là bảo vệ sức khỏe cộng đồng và cải thiện chất lượng không khí đô thị. Tuy nhiên, mục tiêu dù có hợp lý thế nào cũng không nên được áp đặt tuỳ tiện lên những người lao động thu nhập thấp, những tiểu thương, xe ôm, xe tải nhỏ — vốn kiếm sống bằng từng cuốc xe, từng mẻ hàng.

Ở nhiều đô thị châu Âu như London, Paris hay Milan, vùng phát thải thấp đi kèm với lộ trình chuyển đổi dài hạn, trợ cấp đổi phương tiện, và hệ thống giao thông công cộng đủ mạnh để hấp thụ nhu cầu di chuyển. Gần hơn là Singapore, chính sách thu phí đường bộ và quản lý giao thông được triển khai đồng bộ với hỗ trợ công nghệ.

Dù không thể sao chép máy móc nhưng bài học đầu tiên mà quan trọng nhất mà TP.HCM cần phải quan tâm nhất là chính sách phải đi đôi với đảm bảo an sinh và thay đổi cơ cấu.

Thứ hai, cần phân tầng tác động và chính sách bù đắp. Không thể áp một quy định đồng đều cho mọi người. Những khu vực trung tâm, nơi có nhiều doanh nghiệp và người dân có thu nhập cao, có thể chịu được chi phí chuyển đổi nhanh hơn.

Ngược lại, khu vực ngoại thành, chợ truyền thống, và các tuyến vận tải hàng hóa nhỏ cần miễn giảm, lộ trình kéo dài, và hỗ trợ tài chính. Các gói hỗ trợ nếu được gắn với từng nhóm đối tượng cụ thể sẽ tạo được sự thuyết phục từ phía người dân.

Thứ ba, giao thông công cộng phải là trung tâm của chiến lược. Người dân chỉ chấp nhận cất chiếc xe cá nhân khi có lựa chọn thay thế tiện lợi, an toàn và chi phí hợp lý. Việc mở rộng mạng lưới xe buýt nhanh, metro, và các giải pháp khác như xe điện công cộng, xe đạp chia sẻ phải được đẩy mạnh đồng thời với vùng phát thải thấp. Không có giao thông công cộng mạnh, vùng phát thải thấp sẽ chỉ là gánh nặng cho người nghèo.

Một yếu tố quan trọng khác là sự minh bạch và tham vấn cộng đồng là điều sống còn. Quyết định áp dụng vùng phát thải thấp phải được giải thích rõ ràng phạm vi, lộ trình, tiêu chí miễn giảm cũng như các gói hỗ trợ.

Thành phố cần lắng nghe tiếng nói của tiểu thương, tài xế, và cư dân khu vực bị ảnh hưởng. Những cuộc đối thoại công khai, thử nghiệm thí điểm ở quy mô nhỏ, và điều chỉnh chính sách theo phản hồi thực tế sẽ giúp giảm xung đột hay những làn sóng phản đối.

Cuối cùng, cần nhìn ra bức tranh dài hạn hơn là vùng phát thải thấp không chỉ là biện pháp hành chính mà là cơ hội tái cấu trúc đô thị theo hướng bền vững. Hãy biến chính sách này thành động lực để phát triển công nghiệp xanh, thúc đẩy đổi mới cho doanh nghiệp vận tải, và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Khá nhiều kinh nghiệm quốc tế phù hợp mà TP.HCM hoàn toàn có thể áp dụng khi triển khai vùng phát thải thấp là không vội vàng, không áp đặt, mà đi từng bước, hỗ trợ từng nhóm để tránh biến một chính sách vì môi trường thành cú sốc cho người nghèo.

Nếu làm được như vậy, vùng phát thải thấp sẽ không chỉ làm sạch không gian sống mà còn làm ấm lại niềm tin của người dân vào chính sách công.