Vì sao Trung Quốc loại xe điện khỏi danh sách các ngành công nghiệp chiến lược?

Thị trường xe điện bùng nổ, cung vượt cầu

Xe năng lượng mới từng được xếp vào nhóm “ngành công nghiệp chiến lược mới nổi” trong ba kế hoạch 5 năm trước đó; và  Trung Quốc bơm hàng tỷ USD để hỗ trợ các hãng sản xuất và người tiêu dùng mua xe điện.

Nhờ đó, Trung Quốc tự xây dựng được chuỗi cung ứng với những “ông lớn” như BYD, đồng thời trở thành thị trường xe năng lượng mới lớn nhất thế giới, doanh số xe năng lượng mới chiếm hơn 50% tổng lượng ô tô bán ra trong nước, vượt xa mục tiêu dự kiến trước hơn 10 năm.

Tuy nhiên, tăng trưởng quá nhanh cùng với các chính sách hỗ trợ đã khiến các thương hiệu nội địa sản xuất ô tô nhiều hơn mức có thể tiêu thụ vì sản lượng ngành công nghiệp này tới từ sự hỗ trợ chính sách của chính phủ, thay vì nhu cầu của người tiêu dùng.

Một trong những dấu hiệu đó đến từ BYD, nhà bán xe điện hàng đầu thế giới, vừa cắt giảm ca đêm tại 4 nhà máy và tạm dừng các dây chuyền sản xuất mới sau khi nhận thấy 4 sân chứa đầy xe chưa bán được. Các đại lý hiện giữ lượng hàng tồn kho trung bình 3,2 tháng, hơn gấp đôi mức bình thường của quốc gia. Điều đó đã gây ra một cuộc chiến giá cả trên thị trường Trung Quốc.

Ông Kilian Caviles, Giám đốc Tập đoàn Dekra khu vực Châu Á Thái Bình Dương, nhận định: “Điều đó tốt cho người tiêu dùng. Họ đang mua được những chiếc xe với giá rất giảm và những chiếc xe rất tiên tiến, rất cạnh tranh. Nhưng đồng thời, biên lợi nhuận mà các công ty có đã bị xói mòn trong những năm gần đây. Vì vậy, sẽ có một quá trình hợp nhất trên thị trường Trung Quốc. Chỉ những công ty mạnh nhất mới sống sót”.

Thị trường sẽ đóng vai trò quyết định

Theo công ty nghiên cứu Jato Dynamics, 93 trong số 169 nhà sản xuất ô tô tại Trung Quốc có thị phần dưới 0,1%.

Trong nhiều năm qua, các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc vẫn nhấn mạnh mục tiêu lâu dài là để ngành công nghiệp xe năng lượng mới tự đứng vững, đồng thời từng bước chấm dứt các chương trình trợ cấp và ưu đãi thuế kéo dài nhiều năm.

Trung Quốc đã kết thúc chương trình trợ giá  cho người mua xe điện vào cuối năm 2022 và dự kiến sẽ xóa bỏ hoàn toàn ưu đãi thuế vào năm 2027, dù một số hiệp hội ô tô trong nước đang kêu gọi lộ trình giảm dần nhẹ nhàng hơn.

Giới phân tích nhận định, việc loại bỏ xe điện khỏi danh mục chiến lược cho thấy Bắc Kinh coi ngành xe điện đã “trưởng thành”, không còn cần hỗ trợ tài chính như trước, và để thị trường tự điều tiết.

Tuy nhiên, họ cũng cho rằng không ưu tiên cho xe điện không có nghĩa là ngành này “hết thời”. Thay vào đó, quyết định này phản ánh định hướng chiến lược mới của Trung Quốc trong việc phân bổ nguồn lực cho các lĩnh vực công nghệ khác mà nước này muốn nâng cao năng lực, đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng thương mại và an ninh toàn cầu ngày càng leo thang.

Bà Dan Wang, Giám đốc khu vực Trung Quốc của Tổ chức tư vấn Eurasia Group, nhận định: “Đây là sự thừa nhận chính thức rằng xe điện không còn được ưu tiên trong chính sách nữa. Các khoản trợ cấp cho xe điện sẽ dần biến mất. Trung Quốc hiện đã thống trị trong lĩnh vực công nghệ và pin liên quan đến xe điện, nên không cần thiết phải tiếp tục ưu tiên. Điều này không có nghĩa chính phủ sẽ yêu cầu cắt giảm sản lượng, mà thay vào đó, thị trường sẽ đóng vai trò quyết định ai có thể tồn tại”.

Tập trung vào các sản phẩm sáng tạo, đổi mới

Các chuyên gia cho rằng việc giảm trợ cấp xe điện trong nước đang thúc đẩy làn sóng mở rộng ra toàn cầu.

Ông Clifford Coonan, Chuyên gia về Trung Quốc của kênh truyền hình Deutsche Welle (Đức), nhận định: “Có tới 200 nhà sản xuất xe điện ở Trung Quốc, và họ đã tạo ra năng lực sản xuất vượt xa khả năng hấp thụ của thị trường nội địa. Rất ít nhà sản xuất xe điện và pin Trung Quốc có lợi nhuận. Nhưng BYD nói rằng họ rất khác so với một công ty bất động sản như Evergrande, vì ô tô có thể được xuất khẩu ra nước ngoài, và chính phủ thực sự đang đẩy mạnh xuất khẩu”.

Sự thay đổi này đồng nghĩa với việc các nhà sản xuất ô tô phải đối mặt với thực tế rằng tương lai của họ sẽ được quyết định bởi thị trường. Trong nửa đầu năm nay, chỉ có 11 trên 17 hãng ô tô Trung Quốc niêm yết đạt lợi nhuận.

Ông Cui Dongshu, Tổng thư ký Hiệp hội Xe du lịch Trung Quốc, cho biết kế hoạch mới cho thấy chính phủ sẽ thúc đẩy các hãng xe điện tập trung vào việc phát triển những sản phẩm sáng tạo hơn, đồng thời hạn chế sản xuất các dòng xe chất lượng thấp.

Theo nhà phân tích Wang Shaochen của hãng nghiên cứu Counterpoint, doanh nghiệp Trung Quốc cần xây dựng lợi thế cốt lõi đủ mạnh để có được chỗ đứng trên thị trường.

Ví dụ, các thương hiệu như BYD và Leapmotor đã củng cố lợi thế về giá nhờ tăng cường khả năng tích hợp chuỗi cung ứng và ra mắt nhiều sản phẩm hiệu quả hơn. Trong khi đó, Xiaomi và các thương hiệu thuộc Liên minh Di động Thông minh Huawei (HIMA) thu hút người tiêu dùng nhờ sức ảnh hưởng thương hiệu mạnh mẽ và các tính năng thông minh tiên tiến.

Còn tại Việt Nam, chính phủ đang triển khai chính sách thúc đẩy phát triển xe điện nhằm hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi năng lượng giao thông theo hướng xanh, giảm phát thải khí nhà kính, phấn đấu trung hòa carbon vào năm 2050.

Hiện Việt Nam đang duy trì nhiều chính sách ưu đãi mạnh mẽ cho xe điện, trong đó, thuế tiêu thụ đặc biệt cho ô tô điện chạy pin chỉ còn 1–3% trong giai đoạn 2022–2027, thấp hơn rất nhiều so với xe chạy xăng. Cùng với đó, người dân mua xe điện được miễn lệ phí trước bạ từ năm 2022 và gia hạn đến cuối năm 2027.

Đáng chú ý, mới đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đưa ra đề xuất lộ trình kiểm soát khí thải ô tô mới, áp dụng 5 mức tiêu chuẩn ngày càng nghiêm ngặt, nhằm bảo vệ môi trường và thúc đẩy chuyển đổi sang phương tiện sạch.

Tại Hà Nội và TP.HCM, xe sản xuất từ năm 2022 sẽ phải đạt chuẩn khí thải Mức 4 từ 1/12026 và Mức 5 (Euro 5) từ 1/1/2028, trong khi các địa phương khác áp dụng muộn hơn. Các đô thị lớn có thể xây dựng lộ trình riêng, siết chặt nhanh hơn tùy điều kiện thực tế.

Chính sách này hướng tới loại bỏ dần xe gây ô nhiễm, khuyến khích người dân chuyển sang xe điện, xe thân thiện môi trường.

Như vậy, việc bổ sung kiểm tra khí thải ô tô với các tiêu chuẩn nghiêm ngặt, cùng với chính sách ưu đãi thuế phí, sẽ là cơ hội lớn để xe điện phát triển mạnh tại Việt Nam thời gian tới.