Vì sao Mông Cổ trở thành bãi thải “xe công nghệ xanh”

Chính sách nhập khẩu lỏng lẻo khiến nguy cơ ô nhiễm gia tăng, biến quốc gia này thành “bãi thải công nghệ xanh”.

Vì sao xe Hybrid cũ chiếm lĩnh gần 1/2 thị trường ô tô Mông Cổ?

Trạm sạc xe điện: Thử thách mới cho bài toán quy hoạch đô thị

Tổi thiểu 50% phương tiện công cộng tại các thành phố chuyển sang xe điện vào năm 2030

"Vào mùa đông, chúng tôi chủ yếu dùng ô tô. Mùa hè thì dùng xe máy. Nhưng mùa đông lạnh lắm, nên ô tô Prius là lựa chọn tốt nhất. Nó giống như một con ngựa sắt vậy. Nếu không có xe máy, chúng tôi chỉ việc dùng Prius. Trên những địa hình gồ ghề, thảo nguyên bao la, nó chạy rất ổn. Vào mùa đông, nếu có bê hay nghé bị thương, chúng tôi chỉ cần buộc chân chúng lại, gập ghế sau xuống và cho chúng lên xe chở về nhà”.

Với Namnansuren Tuvdsuren và gia đình làm nghề chăn nuôi du mục của ông, nhiệt độ giảm xuống đồng nghĩa với việc việc lùa cừu, dê và gia súc trên lưng ngựa hoặc xe máy trở thành một thử thách khắc nghiệt hơn bao giờ hết.

Vì thế, giống như nhiều người chăn nuôi khác trên khắp vùng đất khắc nghiệt của Mông Cổ, họ luôn giữ sẵn một phương tiện hiện đại hơn, đó là một chiếc Toyota Prius.

Mông Cổ hiện đang "ngập" trong những chiếc xe hybrid giá rẻ, hết niên hạn sử dụng được nhập khẩu từ Nhật Bản, sau khi chúng đã hoàn thành sứ mệnh trên những cung đường đô thị bằng phẳng tại quê nhà.

Chúng có mặt ở khắp nơi: từ những đại lộ đông đúc của Ulaanbaatar cho tới tận vùng sâu của Sa mạc Gobi.

Trong hơn một thập kỷ, chính phủ Mông Cổ đã duy trì mức thuế nhập khẩu thấp và các chính sách miễn thuế cho xe hybrid vì chúng được coi là "xe sạch". Khoảng 80% lượng xe nhập khẩu vào Mông Cổ đến từ Nhật Bản, và trong số đó có tới 95% là xe đã qua sử dụng.

Nhờ các chính sách này, xe hybrid hiện chiếm gần một nửa tổng số phương tiện lưu thông trên toàn quốc với khoảng 1,5 triệu chiếc.

Đại đa số trong số đó là các dòng xe Prius. Chúng thu hút người dùng nhờ độ tin cậy cao, phụ tùng rẻ, dễ tìm và khả năng tiết kiệm nhiên liệu tuyệt vời giúp bù đắp chi phí xăng dầu đắt đỏ.

Vào năm 2025, danh sách của các nhà xuất khẩu cho thấy một chiếc Prius 10 năm tuổi đang được bán với giá dao động từ khoảng 3.000 đến 8.000 USD tại nguồn.

Xe thuần điện (EV) vẫn chưa thể bứt phá vì khí hậu quá lạnh và khoảng cách di chuyển quá lớn. Thủ đô của Mông Cổ có mùa đông lạnh nhất thế giới nhưng cũng có bầu không khí ô nhiễm nhất. Chiếc Prius có hai ưu thế: ít phát thải hơn và vẫn hoạt động tốt trong điều kiện khắc nghiệt.

Ông Baasanbayar Sambuu-Yondon, Giám đốc điều hành Hiệp hội các nhà phân phối ô tô Mông Cổ (MADA), cho biết: "Tại Ulaanbaatar, Prius rất được ưa chuộng vì chi phí vận hành thấp, giá mua rẻ, ít hỏng hóc và chi phí sửa chữa cũng thấp. Thêm vào đó, vì người Mông Cổ thường không có gara ấm, họ phải để xe ngoài trời trong đêm đông nhiệt độ xuống tới -35°C hoặc -40°C, nhưng Prius vẫn khởi động được ngay lập tức. Đó là yếu tố then chốt."

Tuy nhiên, Mông Cổ đã vô tình nhập khẩu một loại hình rác thải mới. Ở một nơi có điều kiện thời tiết tàn khốc như vậy, pin trong những chiếc xe hybrid cũ này hỏng rất nhanh.

Các chuyên gia cảnh báo rằng Mông Cổ đang dần trở thành “bãi thải công nghệ xanh”.

"Mắc kẹt" với đống pin: Câu chuyện về sự thiếu đồng bộ trong phát triển xanh

Tại một trung tâm dịch vụ Prius chuyên dụng, hàng chục chiếc xe đến mỗi ngày. Một trong những yêu cầu chính là thay pin.

Mashbat Gankhuu, Kỹ sư cao cấp tại Trung tâm sửa chữa Hybrid Prius, cho biết: "Trong điều kiện của Mông Cổ, hầu hết pin của các dòng xe Prius 20 bắt đầu hỏng. Đó là những xe đã chạy hết số km hoặc hết hạn bảo hành của nhà sản xuất, vì vậy chúng tôi phải thay pin rất nhiều."

Nhưng các dòng xe lai điện, đặc biệt là các đời cũ hơn, thường sử dụng pin niken-metal hydride (NiMH). Mặc dù ít độc hại hơn pin chì, chúng vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe và môi trường nếu không được xử lý đúng cách khi hết niên hạn sử dụng.

Ông Munkhsukh Natsag, một kỹ sư pin tại Ulaanbaatar cho biết: “Ngay cả khi pin đã hỏng hoàn toàn hoặc bị hư hại, nếu không được tháo dỡ và lưu kho đúng quy cách, chúng vẫn tiềm ẩn nguy cơ hỏa hoạn. Nếu không được cất giữ ở nơi chuyên dụng, pin hỏng có thể gây cháy nổ. Bên trong chúng chứa rất nhiều hóa chất độc hại.”.

Hiện tại, Mông Cổ đang thất bại trong việc theo dấu xem rác thải pin của mình cuối cùng sẽ đi về đâu.

Bà Munkhnasan Enkhtaivan, thuộc Bộ Phát triển Đường bộ và Giao thông Mông Cổ cho biết: "Vấn đề nảy sinh là rác thải. Trong đó rác thải nguy hại nhất chính là pin của các phương tiện này. Chúng ta sẽ tiêu hủy, thu gom và lưu kho chúng như thế nào? Đó là những thách thức nghiêm trọng."

Một nhà máy mới ở ngoại ô thủ đô có thể tháo dỡ pin axit-chì cũ, tách vật liệu, nấu chảy chì và xử lý axit. Nhưng hệ thống đó không thể xử lý pin Nickel-Metal Hydride (NiMH) được sử dụng trong xe Prius.

Giám đốc nhà máy Electrochem Mongolia LLC, ông Avirmed Munkhuu cho biết: "Công nghệ để tái chế pin xe hybrid hoàn toàn khác. Chúng tôi đang tìm kiếm công nghệ phù hợp nhất với điều kiện Mông Cổ để xây dựng một nhà máy mới chuyên biệt."

Trước khi tổ hợp này được xây dựng, pin chì được xử lý tại các cơ sở nhỏ lẻ, thủ công, để lại hậu quả là axit rò rỉ làm ô nhiễm đất, nguồn nước ngầm và chì trong không khí gây nguy hiểm cho cộng đồng.

Vậy pin hybrid đang ở đâu? Phóng viên tìm đến một gara bí mật ở ngoại ô thành phố và phát hiện một bộ sưu tập khổng lồ pin Prius bị vứt bỏ, được thu gom từ các trung tâm dịch vụ trên toàn quốc. Có hàng chục nghìn viên pin ở đây.

Người vận hành cơ sở này (muốn giấu tên) từng xuất khẩu hợp pháp số pin này trở lại Nhật Bản. Nhưng hiện nay việc đó đã bị coi là bất hợp pháp, khiến hoạt động của ông bị đình trệ.

Đây chính là một phần của cuộc khủng hoảng. Mông Cổ không có hệ thống để xử lý rác thải từ những chiếc xe hybrid. Việc lưu trữ hay tái sử dụng các loại pin cũng không được cho phép.

Đây là một bài học đang hiện hữu cho các quốc gia đang phát triển khác khi chuẩn bị đón làn sóng xe điện mà không có kế hoạch cho việc xử lý khi chúng không còn đủ điều kiện lưu thông.

Bà Enkhtaivan cho biết: "Kinh nghiệm của chúng tôi cho thấy, lẽ ra chúng ta phải thiết lập một hệ thống quản lý rác thải đồng bộ ngay từ đầu. Chúng ta cần biết sản phẩm đó đi đâu, đăng ký ở đâu, sửa chữa ở đâu và thải ra ở đâu. Hiện tại, vì chưa chuẩn bị kỹ, chúng ta đã mất kiểm soát. Pin thải hiện diện khắp nơi, từ sân nhà đến những nơi trẻ em đang vui chơi."

Còn tại Việt Nam, xe hybrid đang trở nên phổ biến và được xem là bước chuyển tiếp hợp lý từ xe xăng sang xe điện trong bối cảnh hạ tầng sạc chưa phủ khắp. Với chính sách giảm thuế tiêu thụ đặc biệt từ năm 2026, các dòng xe HEV sẽ có giá bán dễ tiếp cận hơn, thúc đẩy các hãng như Toyota, Honda hay Hyundai tăng cường nhập khẩu và lắp ráp trong nước.

Dù thị trường đang tăng trưởng nhanh nhưng Việt Nam vẫn cần cảnh giác với xe hybrid cũ, pin xuống cấp và rủi ro môi trường nếu nhập khẩu ồ ạt mà thiếu kiểm soát chất lượng, tái chế và hậu kiểm

Bài học từ Mông Cổ là không nên chỉ nhìn vào nhãn “xanh” mà bỏ qua vòng đời pin, chi phí thay thế và năng lực xử lý chất thải.

Với Việt Nam, trọng tâm hiện nay là phát triển hybrid đúng chuẩn, kiểm soát xe cũ nhập khẩu và chuẩn bị hạ tầng tái chế để tránh lặp lại kịch bản ô nhiễm về sau.