Về Phú Túc khám phá nghệ thuật đan cỏ tế

Người ta thường nhớ về làng quê qua mái đình, lũy tre, nhưng với Phú Túc, du khách lại bị níu chân bởi những thanh âm chẻ cỏ, vót nan nhộn nhịp từ đầu làng đến cuối xóm. Hành trình du lịch Hà Nội hôm nay sẽ đưa quý vị ghé thăm "thủ phủ" cỏ tế để tự tay đan lên những ký ức vùng ven Thủ đô.

- Bà ơi, thế công đoạn này là gọi là công đoạn gì hả bà?

- Gây mê.

- Thế tại sao lại là gây mê?

- Gây mê lên thì mới lại đan được vào cái hàng kia mới có cái đáy, người ta gọi là mê đáy. Mê đáy xong rồi mới đan được cái thân.

Có những ngôi làng được nhận ra từ xa bởi mái đình, lũy tre hay con đường làng quanh co. Còn Phú Túc, người ta nhớ bằng âm thanh. Giữa bao đổi thay của cuộc sống, tiếng đan ấy vẫn chưa một ngày ngơi nghỉ.

Nhiều năm gắn bó với cỏ tế, bà Đặng Kim Thêu, Giám đốc Công ty Mây Tre An Phú, hiểu rằng nếu muốn nghề đi xa hơn, người làm nghề cũng phải biết mở ra những con đường mới: “Trước kia thì làng nghề truyền thống của mình là làm bằng thủ công và bán hàng theo một cách truyền thống. Nhưng mà những năm gần đây thì mình luôn luôn phát triển theo những công nghệ số.”

Câu chuyện về nghề chỉ thật sự trở nên rõ ràng khi chúng tôi ngồi xuống bên những người thợ. Nhưng chỉ vừa bắt đầu, chúng tôi đã hiểu rằng để một đường đan nằm ngay ngắn cạnh một đường đan khác là cả một sự khéo léo được nuôi dưỡng qua năm tháng.

Nghệ nhân: Cách một bắt một, xoay nó ngang thế này này, đan kéo cho nó chặt chẽ vào cho cái hàng nó đẹp. Đường nối này cẩn thận bung mất đường nối.

PV: Những tiêu chí nào để đánh giá được là một sản phẩm đẹp và chất lượng hả bà?

Nghệ nhân: Cái nan nó đẹp, các cái mê này, các cái đường khóa này nó đẹp và khít vào nhau thì là đẹp. Nan phải thật đẹp.

Sự tỉ mỉ ấy không dễ nhìn thấy trong một món đồ đã hoàn thiện. Nhưng lại hiện hữu trong từng thao tác, từng lần người thợ cúi xuống chỉnh lại một sợi cỏ chưa vừa ý.

Gắn bó với nghề nhiều năm, ông Lê Văn Ngừng hiểu hơn ai hết rằng, điều khó nhất không phải là đan một sản phẩm, mà là biến ý tưởng thành hình hài bằng chính đôi bàn tay của mình.

"Nó khó vì máy móc chỉ có một khuôn cố định thôi. Nhưng ở đây sản phẩm lại có nhiều mẫu mã to nhỏ và các loại nguyên liệu khác nhau. Thí dụ đây là hàng chúng tôi gọi là cây cỏ tế, nếu ở trên rừng người ta gọi là cây ràng ràng, hay là cây mây. Khi người ta phát triển ra một mẫu mã mới và khách hàng tiêu thụ được thì chúng tôi lại tiếp tục nhân rộng và đưa cho nhân dân ở đây làm."

Ở Phú Túc hôm nay, nhiều điều đã đổi khác. Những sản phẩm mới ra đời. Những đơn hàng đi xa hơn. Với nghệ nhân thế hệ tiếp nối như ông Nguyễn Văn Thịnh, giữ nghề cũng là giữ lại ký ức của quê hương cho những thế hệ mai sau.

"Là một nghệ nhân thế hệ trẻ của làng nghề thì tôi cũng tâm huyết vì cái nghề đã truyền lại từ gần 400 năm cho thế hệ trẻ chúng tôi. Rất nhiều lớp trẻ đã nhờ vào công việc này mà được học hành, phát triển ra làm các ngành nghề khác và cũng đã mở rộng ra bên ngoài. Với một làng nghề cỏ tế đã tồn tại hơn 400 năm như thế này, chúng tôi gìn giữ nó không chỉ bằng bàn tay khéo léo mà còn bằng tình yêu và sự đồng lòng của mọi người."

Chiều muộn, rời Phú Túc, trên tay chúng tôi là sản phẩm đầu tiên còn nhiều vụng về. Những đường đan chưa thật đều. Những mối nối vẫn còn lỏng tay. Nhưng điều mang theo sau chuyến đi không phải là chiếc giỏ nhỏ ấy, mà là những thanh âm của làng nghề vẫn lặng lẽ vang lên mỗi ngày, tiếp nối một nghề cũ qua từng thế hệ./. 

Người quen ở phố: Nghề xưa giữa đời sống mới

Có những nghề từng gắn với đời sống Hà Nội đến mức trở thành một phần ký ức, nhưng rồi lặng lẽ khuất đi theo nhịp sống mới.

Trong “Người quen ở phố” hôm nay, cùng nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến nhìn lại nghề đan cỏ tế – một nghề mộc mạc nhưng từng hiện diện rất gần trong đời sống người Hà Nội.

PV: Vì sao những vật dụng từ cỏ tế tuy giản dị lại từng có một vị trí đặc biệt trong đời sống người Hà Nội?

Phú Túc cũng là một làng khá là đặc biệt. Họ ở một vùng phía Nam thủ đô, tức là ngày xưa khi mà chưa sáp nhập quận, chưa xóa bỏ quận huyện ấy thì thuộc về huyện Phú Xuyên. Phú Xuyên cũng là đất rất nhiều làng nghề.

Vì sao nghề lại về với Phú Túc thì rất khó lý giải. Chỉ biết Phú Túc nằm ở phía Nam huyện Phú Xuyên cũ, thuộc vùng đồng bằng gần sông nên đường thủy vận chuyển nguyên liệu rất thuận tiện. Thứ hai nữa là thường thì ở vùng đồng bằng Bắc Bộ nói chung và ở vùng phía Nam Hà Nội nói riêng thì đất nông nghiệp cầy cấy không đủ để sống cho nên thường là mỗi làng người ta có một nghề. Không biết là tạo hóa hay là ai đã mang cái nghề đan đan lát về cho Phú Túc, nhưng mà rõ ràng là nghề này tồn tại, phát triển rất là lâu.

Không phải đến bây giờ mà từ rất lâu, sản phẩm đan lát Phú Túc đã tỏa đi khắp ngả. Trong thời Pháp thuộc, đồ thủ công mỹ nghệ nơi đây cùng nhiều làng nghề khác đã theo chân thương lái xuất sang Châu Âu và nhiều quốc gia. Chính giá trị sử dụng cùng giá trị thẩm mỹ cao của sản phẩm đã giúp người dân Phú Túc nói riêng, cũng như các làng nghề Hà Nội nói chung, có được cuộc sống khá giả hơn hẳn so với những người chỉ thuần làm ruộng.

PV: Khi những vật dụng ấy không còn phổ biến, theo ông, điều gì có thể giúp một nghề truyền thống không chỉ được nhớ đến mà còn có cơ hội sống tiếp?

Muốn duy trì một làng nghề truyền thống thì cơ bản có hai yếu tố. Một là tình yêu nghề của người dân ở cái làng đó, mong muốn giữ được nghề truyền thống. Hai là có sự hỗ trợ kịp thời và cụ thể của thành phố thông qua các chính sách vừa là chủ trương tạo cơ hội, thứ hai nữa là hỗ trợ họ bằng vật chất cụ thể, ví dụ như là kinh phí hàng năm.

Chỉ có hai cái yếu tố đó mới giúp được cho một làng nghề truyền thống, trong đó có Phú Túc hay là các  làng nghề truyền thống khác tồn tại. Nếu không có hai yếu tố này thì dù có người dân ở làng nghề đó có cố gắng mấy thì cũng khó có thể duy trì được nghề truyền thống mà nó đã từng nổi danh một thời.

PV: Cảm ơn nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến. Có những nghề tưởng đã lùi vào ký ức, nhưng chỉ cần còn người nhớ, còn người kể, những câu chuyện ấy vẫn có thể tìm được một đời sống mới./.