Từ phố đông đến không gian lưu niệm nhà văn Tô Hoài

Bạn đã từng đọc Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài, và tự hỏi: ông đã ngồi ở đâu để viết nên những chuyến phiêu lưu kỳ thú ấy?

Có phải là căn phòng nhỏ, cửa sổ nhìn ra vườn? Hay một chiếc bàn gỗ kê sát tường, nơi ánh đèn vàng hắt xuống trang giấy trắng?

Sáng nay, tôi mang theo câu hỏi đó, rẽ vào con ngõ nhỏ Đoàn Nhữ Hài. Đoạn đường không dài, nhưng đủ để người ta bước chậm lại. 

Ngõ hẹp, tường cũ, vài chậu cây đặt trước cửa. Hà Nội có không ít con ngõ như thế, tưởng chỉ là lối đi, hóa ra lại là lối vào ký ức. Gần cuối ngõ, một căn nhà ba tầng khiêm nhường, không gian lưu niệm nhà văn Tô Hoài nằm ở đó.

Bên trong, hương trà thoang thoảng, mùi giấy cũ, tiếng đồng hồ treo tường tích tắc. Ở thành phố này, hiếm có nơi nào người ta nghe rõ được tiếng thời gian đến vậy.

Nhà báo Nguyễn Phương Vũ, con trai nhà văn Tô Hoài, đón khách bằng sự điềm đạm. Ông kể về thăng trầm của ngôi nhà, những lần xuống cấp, sửa chữa và cả hành trình gìn giữ theo năm tháng: “Ngôi nhà mà ngày xưa nhà văn Tô Hoài đã ở và sinh sống, có nhiều kỷ niệm với nhà văn lắm. Việc đầu tiên là ngôi nhà mua bằng bản quyền Vợ chồng A Phủ, lúc đó là 960 đồng. Ngôi nhà bản thân nó cũng qua nhiều thăng trầm, sự xuống cấp và sự xáo trộn trong cuộc sống gia đình.”

Khoản tiền, ở thời điểm ấy, không chỉ là nhuận bút mà còn là kết tinh của lao động chữ nghĩa. Tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” đi vào sách giáo khoa, ký ức nhiều thế hệ, và cũng chính nó dựng nên mái nhà này. Hiếm có căn nhà nào ở Hà Nội lại mang trong mình một câu chuyện cụ thể đến vậy: mua bằng văn chương, giữ bằng ký ức.

Không gian lưu niệm không quá rộng nhưng trang nhã và đầy hoài niệm. Những kỷ vật gắn với đời sống thường nhật của nhà văn vẫn ở đó: cái đồng hồ cũ, chiếc đài nhỏ, va li sờn cạnh, vài bộ quần áo giản dị. Trong tủ kính là những tập bản thảo, nét mực ngả màu thời gian.

“Tôi sẽ xây dựng nhà lưu niệm này trở thành một không gian văn hóa thu nhỏ, là nơi hội tụ, gặp gỡ văn học, nghệ thuật và từ nơi đây có thể lan tỏa được những cái hay, điều tốt đẹp, tư tưởng của nhà văn từ khi lớn lên, vào nghề viết rồi tham gia công tác này, công tác kia, tức là lan tỏa được rộng hơn nữa những cái tư tưởng ấy của nhà văn đối với cộng đồng, với xã hội”

Ngày bé, tôi đọc Dế Mèn phiêu lưu ký, trước mắt mở ra bãi cỏ rộng, những cuộc đối thoại sôi nổi, bao chuyến đi đầy háo hức. Khi ấy, nhà văn trong tôi là một người khổng lồ của trí tưởng tượng.

Nhưng khi đứng ở đây, tôi hiểu, ông cũng từng đi đôi dép mòn gót như bao người, sống trong căn nhà giản dị giữa Hà Nội, cũng nghe tiếng thời gian tích tắc mỗi ngày.

Giữa thành phố đổi thay từng ngày, ông Vũ nói không muốn nơi lưu niệm này chỉ dừng lại ở việc trưng bày, mà phải thực sự vận động, có hơi thở và nhịp sống: “Tiêu chí của tôi là tôi muốn tạo ra sức sống. Nhà lưu niệm phải có mô hình, hoạt động nào đó để vừa mang tính truyền tải và hoạt động, chứ không phải nhà lưu niệm là đóng cửa, năm thì mười họa mới có người đến thăm. Như vậy tự nhiên mọi chân giá trị của nó sẽ mỗi ngày một lu mờ đi.”

Tôi nhìn quanh căn phòng. Ánh sáng chiếu qua ô cửa, hạt bụi bay trong không khí như những con chữ nhỏ. Hà Nội ngoài kia vẫn ồn ào xe cộ, nhưng trong căn nhà này, thời gian dường như chậm lại.

Nhà báo Nguyễn Phương Vũ đứng trước chiếc bàn làm việc cũ của cha, tưởng tượng những đêm đèn vàng hắt xuống trang giấy, tiếng bút sột soạt. Văn chương không phải điều gì xa xôi, nó bắt đầu từ góc bàn nhỏ, chén trà còn ấm và dáng người ngồi lặng lẽ: “Tôi hy vọng nó là nơi mà mỗi bạn đọc, trước hết vì tình cảm đối với nhà văn, nếu qua đây có thể nhìn lại một cái gì đó. Rất nhiều người đã đọc tác phẩm của nhà văn, nhưng sự rung cảm, rung động và thậm chí sự thấu hiểu cũng chưa đầy đủ đâu. Nhưng nơi đây, nếu các bạn đặt chân tới, có thể kết hợp thêm một chút hình ảnh, kỷ vật và những gì mà bạn tự cảm nhận thấy ở nơi này, thì đó là sự truyền tải văn hóa mà tôi muốn đem đến cho mọi người.”

Tôi bước xuống cầu thang, tiếng gỗ kêu dưới chân, mùi trà vẫn còn vương. Đi bộ giữa Hà Nội mới nhận ra mỗi con phố đều có một câu chuyện. Người ngang qua chỉ thấy tấm biển hiệu nhỏ, nhưng ngồi xuống, nghe kể chuyện, sẽ hiểu đây là điểm neo giữ ký ức.

Biết đâu, một ngày nào đó, bạn cũng rẽ vào con ngõ này. Đi chậm lại một chút, và tự hỏi mình: giữa bao chuyến phiêu lưu, liệu ta có dành đủ thời gian để lắng nghe câu chuyện bắt đầu từ một căn nhà nhỏ hay chưa?