Từ lò nung đến bếp cỗ: Một ngọn lửa giữ hồn dân tộc

Cuối năm, Hà Nội bước nhanh hơn. Người ta vội trong những túi đồ mới, trong dòng xe chen qua những con phố sáng đèn, trong tiếng rao và mùi hương bài phảng phất trong cái lạnh chớm xuân. Nhưng có một nơi, nhịp Tết không đo bằng tốc độ mua sắm, mà đo bằng “tiếng lửa”. Ở làng Bát Tràng, Tết đến chậm rãi, âm ỉ và rất sâu. Không chỉ một, mà là hai ngọn lửa đã bền bỉ “cháy cùng làng” qua bao thế hệ, lửa nung gốm và lửa nấu cỗ cổ truyền.

Giữ lửa trong đất, giữ Tết trong từng mẻ gốm

Bát Tràng ở vùng ven sông Hồng, nơi đất và nước gặp nhau, nơi phù sa bồi đắp để thành những mẻ đất dẻo và cũng là nơi giao thương từ xưa đã mở đường cho một nền văn hoá. Những ngày giáp Tết, bước vào làng, người ta nghe thấy nhiều thứ hoà vào nhau: mùi đất ẩm lẫn mùi men, mùi khói lò lẫn mùi nước dùng đang sôi âm ỉ trong từng căn bếp, tiếng thợ gốm gọi nhau sen lẫn tiếng bếp trở lửa từ tờ mờ sáng. Tết ở đây không phải một khoảnh khắc, mà là một quá trình “giữ lửa”.

Trong lò nung, ngọn lửa không bùng lên ào ạt mà được cháy “có kỷ luật”, cháy theo nhịp của người canh lò. Ngọn lửa ấy cháy để biến đất thành chum, thànhvại, thành bát đĩa, thành lọ hoa đặt lên bàn thờ; thành đồ thờ cúng, đồ trang trí ngày Tết.

Đó là phần “hình” của Tết, những vật dụng nhìn thấy được, cầm nắm được, đặt lên mâm cơm, lên ban thờ, lên góc nhà… Nhưng để có phần “hình” ấy, là cả một hành trình dài, nơi người thợ đi qua từng công đoạn như đi qua từng thử thách, trước khi tất cả kết thúc ở một cửa ải cuối cùng - đốt lò.

Bạn trẻ Đỗ Thị Liên, đã làm “thợ gốm” được gần 10 năm chia sẻ, nghề gốm ở Bát Tràng là một hành trình tỉ mỉ đến mức không được phép lơ là. Mọi thứ bắt đầu từ việc đánh hồ, đổ rót sao cho thật đều để phôi ra khuôn đồng nhất. Rồi đến công đoạn tiện, đôi tay phải giữ nhịp chuẩn như giữ hơi thở để dáng gốm mượt, liền, mà không bị lồi lõm. Đến đây, người thợ phải dùng những lưỡi dao mỏng đi qua từng đường cong, chỉnh từng chi tiết cho gọn gàng, cân đối.

Khâu vào màu cũng vô cùng quan trọng, người thợ lại phải phết vừa tay, đủ độ để màu không “chơ” mà cũng không chảy. Đến men, sự cẩn trọng còn phụ thuộc cả trời đất: nắng nóng hay lạnh ẩm đều khiến độ dày mỏng phải điều chỉnh. Và cuối cùng là lò nung, nơi toàn bộ công sức được gửi vào ngọn lửa: canh nhiệt, canh thời gian, canh từng khoảnh khắc để đất đi qua lửa mà thành gốm, giữ nguyên vẻ đẹp và dấu tay người làm nghề.

“Giữ lửa nghề quan trọng nhất là tâm huyết, sự cố gắng. Mình phải giữ được lòng yêu nghề trước, yêu sản phẩm, yêu văn hóa, yêu truyền thống. Việt Nam mình thì có rất là nhiều ngành nghề và mỗi nơi sẽ có một ngành nghề đặc trưng khác nhau. Mình nghĩ là các bạn trẻ nên giữ được cái nghề là ngành nghề truyền thống của của địa phương hoặc khu vực mình. Ví dụ như mình dựa vào làng nghề của mình để phát triển, kết hợp với những cái hiện đại của mình bây giờ để làm sao để nó càng ngày càng lớn mạnh lên nhưng vẫn được giữ được cái nét truyền thống của các cụ ngày xưa để lại", bạn Liên cho biết.

Người Hà Nội về Bát Tràng sắm Tết, tìm lại cội nguồn

Những ngày này, tại hàng gốm tâm linh Vạn Linh An, nghệ nhân Nguyễn Trung Thành đón khách không ngớt. Anh Thành cho biết, vào mỗi dịp Tết, nhu cầu mua sắm của người dân lại tăng lên. Người ta đổ về Bát Tràng không chỉ để mua đồ thờ cúng mà còn tìm lại về cội nguồn, tìm lại về nét phong tục lâu đời.

“Trong cả một năm làm việc, làng nghề chúng tôi trông chờ vào những dịp cuối năm là dịp nhu cầu mua sắm của người dân tăng rất nhiều lần. Thế nên chúng tôi đã có những chuẩn bị nguồn hàng hóa cũng như các sản phẩm phục vụ cho dịp Tết Nguyên đán, dịp Tết cổ truyền của dân tộc. Và đặc biệt là những sản phẩm của Bát Tràng nói chung cũng như là xưởng gốm của chúng tôi nói riêng là phục vụ cho việc tâm linh thờ cúng cũng như nhu cầu thiết yếu như cắm hoa trang trí ngày Tết.

Vì vậy, dịp này là một trong những dịp mà bán hàng tốt, nhiều khách hàng sẽ tìm đến Bát Tràng, vừa là được du lịch trải nghiệm, vừa là được mua sắm những sản phẩm gốm sứ phục vụ cho dịp Tết Nguyên đán.”

Trong câu chuyện của những người làm gốm, Bát Tràng hiện lên như một nơi giao thoa của văn hoá, đây vừa là nơi du khách tìm về trải nghiệm, vừa là nơi người Hà Nội tìm thấy một phần nếp xưa. Ở Bát Tràng, Tết không chỉ nằm trong mâm cỗ, mà còn bắt đầu từ một góc trang nghiêm trong mỗi ngôi nhà, đó là bàn thờ tổ tiên.

Người Hà Nội sửa soạn Tết bằng nén hương, bình hoa, bộ bát đĩa mới, một chiếc lư hương hay đôi chân nến… Những thứ tưởng là vật dụng, nhưng lại giữ cho ngày Tết có hình, có nếp, có sự trở về.

“Khởi đầu một năm mới thì tất cả đều mong mưa thuận gió hòa, đều mong mọi sự hanh thông thuận lợi. Những người thợ làm gốm, những người nghệ nhân gốm như chúng tôi thì cũng không ngoại lệ. Đầu năm, chúng tôi cũng sẽ phải chọn những ngày đẹp để khởi đầu cho mình một năm mới được thuận lợi, những chuyến lò được chín đẹp và đấy là cũng là truyền thống của người Việt.

Và chúng tôi thường sẽ chọn những ngày đẹp nhất trong những ngày đầu năm để nung một mẻ lò cho năm mới, cầu mong cho mọi điều được tốt lành nhất. Thường thì đầu năm, chuyến lò đầu tiên thì bao giờ là tôi là người chủ và tôi sẽ mời bố tôi, hai bố con sẽ cùng nhau đốt một chuyến lò đầu năm để lấy lộc. Thứ nhất là lấy lộc kinh nghiệm của bố, thứ hai là lấy sức trẻ của chính bản thân mình để cùng nhau hun đúc nên những mẻ lò, những sản phẩm được hoàn thiện nhất trong chuyến lò đầu năm", anh Thành cho biết.

Gốm Bát Tràng – sản phẩm văn hoá trong dòng chảy thị trường số

Qua hàng trăm năm, ngọn lửa trong lò nung không chỉ làm “chín” men mà còn làm “chín” cả một lời thề hẹn: giữ nghề, giữ nếp, giữ tinh thần dân tộc trong từng sản phẩm. Anh Thành gọi Bát Tràng là “làng gốm, làng văn” – nơi sản phẩm không chỉ để dùng, mà còn để kể câu chuyện về lối sống Việt: từ bàn thờ, phong thuỷ, trang trí nhà cửa đến những vật dụng quen thuộc trong đời thường. Và anh thẳng thắn: Bát Tràng không lấy số lượng làm thước đo, bởi “hàm lượng văn hoá”, “hàm lượng thủ công” trong từng món gốm mới là thứ tạo nên sự khác biệt.

Nhưng câu chuyện giữ lửa nghề hôm nay không chỉ dừng ở lò nung và những ngày hội làng. Giữ lửa còn là cách đưa lửa ấy đi xa hơn, đến với nhiều mái nhà hơn, trong một thời đại mà người ta có thể “ngồi một chỗ mua cả thế giới”. Anh Thành nói về công nghệ như nói về một ngọn gió mới: nếu không bắt kịp, làng nghề sẽ khó đi xa. Nếu biết dùng đúng, đó lại là con đường để Bát Tràng đứng vững.

“Trong thời đại kỹ thuật số này, thời đại 4.0, nếu chúng ta mà bán hàng theo cách truyền thống thì chúng ta sẽ không thể bắt kịp được. Bản thân tôi cũng rất là bảo thủ nhưng mà khi nhìn thấy xu hướng của thời đại, nhìn thấy thế giới phẳng, chúng ta ngồi đây chúng ta có thể mua được cả thế giới. Và cũng nhờ việc đó người Bát Tràng mới phát triển được nghề nghiệp.

Vậy trong quá trình sản xuất kinh doanh, tôi cũng đã tự mình có thể làm những phương pháp marketing, phương pháp bán hàng trên các nền tảng mạng xã hội cũng thành công và điều đó nhắc nhở và cho tôi một suy nghĩ hoàn toàn khác là chúng ta ngoài việc sản xuất ra thì chúng ta phải chú trọng đến việc xây dựng hình ảnh cho làng nghề, xây dựng hình ảnh thương hiệu cho cơ sở sản xuất, cho công ty để có thể bán hàng được trên các nền tảng điện tử, trước mắt là những thị trường ở trong nước và khi mà chúng ta làm tốt thì có thể bán hàng được trên các nền tảng xuyên biên giới nữa.”

Chị Phạm Thị Diệu Hoài, nghệ nhân ẩm thực của làng Bát Tràng kể, trong mâm cỗ Tết cổ truyền của người làng gốm, có những món đi cùng năm tháng như một lời nhắc nhớ về nếp Kinh Kỳ. Nhà khá giả bày cỗ bát trân “sáu bát tám đĩa” để gửi gắm ước vọng phát tài phát lộc; nhà trung lưu, bình dân thường làm “bốn bát bốn đĩa”, giản dị mà vẫn đủ đầy, tượng trưng cho bốn mùa bốn phương. Dẫu mâm cỗ có khác nhau về số bát số đĩa, thì trong ký ức của nhiều người Bát Tràng, “đặc sản” khiến Tết trọn vị vẫn là canh măng mực, một món ăn chỉ cần nếm một lần cũng dễ “gây thương nhớ”.

“Bát Tràng nằm ở vùng ven sông Hồng nên từ xưa đã giao thương với các vùng miền khác. Món măng mực ngày xưa dùng để tiến vua, thế nên món măng mực phải chọn mực xứ Thanh nghĩa là mực Thanh Hóa mới có độ ngọt thơm. Tôm phải là tôm khô để đun nước dùng từ Nghệ An. Măng thì phải là măng Thanh Bì của Tuyên Quang hoặc măng vầu. Đến giờ chúng tôi vẫn chọn nguyên liệu giống các cụ ngày xưa…”

Lửa bếp không tạo ra men bóng như lửa lò nung, nhưng lại tạo ra “độ đằm” cho nồi canh. Lửa bếp không có tiếng gầm như lửa lò, nhưng có tiếng sôi lặng lẽ, có mùi thơm đi qua từng kẽ cửa, gọi người ta nhớ về một cái Tết rất cũ.

Và để rồi ở một điểm nào đó, hai ngọn lửa của Bát Tràng gặp nhau.

Một bên “thổi hồn vào đất”, một bên “thổi hồn vào vị”. Một bên canh lửa để gốm chín, men đẹp. Một bên canh lửa để nước dùng ngọt, măng mềm, mực thơm. Nhưng cả hai đều đòi hỏi điều giống nhau, sự tỉ mỉ, sự kiên nhẫn, và một chữ “tâm” bền bỉ.

Giữa “Tết phố” hiện đại, Bát Tràng vẫn giữ được “Tết làng” bằng cách rất riêng: giữ lửa trong lò, giữ lửa trong bếp, giữ nếp trong đời sống. Để mỗi mùa xuân về, không chỉ có gốm nở hoa trong men, không chỉ có món ngon thơm trong bếp, mà còn có hồn dân tộc được sưởi ấm, bền bỉ, và tiếp tục đi xa…/.