Trường học trong vòng xoáy bạo lực (Kỳ 2): Kỷ luật không đuổi học, giải pháp nhân văn hay thảm họa?

Cánh cổng nhà trường, theo tinh thần mới, sẽ không đóng lại với bất kỳ học sinh nào. Nhưng liệu thông điệp nhân văn ấy có đang khiến những người làm công tác giáo dục rơi vào thế "lưỡng nan", khi “cây roi kỷ luật” cuối cùng và mạnh mẽ nhất đã bị tước đi?

Trường học trong vòng xoáy bạo lực (Kỳ 1): Khi lớp học không còn là nơi an toàn

Nhân văn hay mạo hiểm?

Không thể phủ nhận, chủ trương bỏ hình thức kỷ luật “đuổi học” đã nhận được sự ủng hộ từ những người theo đuổi triết lý giáo dục nhân văn, và cả những người nhiều năm làm công tác chăm sóc và bảo vệ trẻ em.

Ông Đặng Hoa Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em (nay là Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế) khẳng định: “Theo tôi, đấy là một trong những quy định tiến bộ. Nó đảm bảo quyền được học tập của trẻ em. Nó cũng là một môi trường tốt để giáo dục và tạo điều kiện cho học sinh mắc quyết điểm, mắc sai lầm, có cơ hội để sửa chữa quyết điểm và sửa chữa sai lầm của mình".

Lập luận này xuất phát từ việc không nên cứng nhắc "đẩy" các em ra ngoài xã hội quá sớm, nơi các em dễ bị sa ngã và mất đi cơ hội được uốn nắn sau những sai lầm vẫn có thể sửa chữa.

Thế nhưng, ở chiều ngược lại, những người trực tiếp đứng lớp hay làm công tác tâm lý giáo dục lại đang đối mặt với một nỗi lo có thật. Chuyên gia tâm lý giáo dục, TS Vũ Thu Hương thẳng thắn chỉ ra một hệ lụy tất yếu:

"Giảm nhẹ các hình thức xử phạt đối với học sinh thì cũng gần như lúc đó chúng ta đưa cho học sinh những thông điệp rằng các em có làm cái gì thì cũng chỉ viết bản kiểm điểm là xong. Và rõ ràng học sinh đã coi nhẹ tất cả những hình thức xử lý kỷ luật".

Sự “nhờn luật”, hai từ mà TS Vũ Thu Hương nhắc đến trong tiếng thở dài, giờ đây có nguy cơ trở thành hiện thực khó kiểm soát trên diện rộng.

Khoảng trống răn đe đang lớn dần

Vấn đề then chốt không nằm ở chỗ bỏ đi một hình phạt, mà là chúng ta lấy gì để lấp đầy khoảng trống khi không còn hình thức xử lý cao nhất - buộc thôi học. Chuyên gia tội phạm học, Thượng tá, TS. Nguyễn Thị Thanh Thùy, Phó Trưởng khoa Luật, Học viện An ninh nhân dân bày tỏ quan ngại sâu sắc: "Nếu như chúng ta không có cách dụng những chế tài mạnh mẽ đối với các em có biểu hiện là hư và có những hành vi trái pháp luật này thì điều đó nó không đảm bảo tính răn đe. Và rất có thể nó sẽ gây ra những vụ việc khác nữa khi mà các em cảm thấy rằng là nó bị nhờn".

Câu hỏi này cũng là trăn trở của các nhà lập pháp. TS Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng nêu quan điểm: "Bỏ hình thức kỷ luật đổi học tôi cho rằng là một bước tiến nhân văn. Nhưng nếu như chúng ta chỉ bỏ hình thức này mà không có cơ chế thay thế thì nhà trường sẽ rất lúng túng và xã hội thì thêm phần lo lắng".

Bà Nga cũng nhấn mạnh, giải pháp cần thiết cho vấn đề này không phải là quay lại với sự trừng phạt nặng nhất, mà là kiến tạo một hệ thống kỷ luật tích cực. Vậy, đâu là lời giải cho bài toán hóc búa này? Các chuyên gia dường như có chung một suy nghĩ: Giáo dục thay thế.

Ông Đặng Hoa Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em đề xuất: “Chúng ta phải đa dạng hóa các hình thức kỷ luật. Và hình thức kỷ luật tốt nhất mà rất nhiều quốc gia đang áp dụng là áp dụng các biện pháp giáo dục thay thế.

Ví dụ, bắt buộc học sinh, thậm chí là cha mẹ người giám hộ phải tham gia chương trình học tập về đạo đức xã hội, về pháp luật để làm sao họ có nhận thức kỹ năng ứng xử, không tái phạm lại những khuyết điểm hoặc là những lỗi, thậm chí là hành vi phạm tội của mình. Phải tăng cường thẩm quyền cho hiệu trưởng, cho hội đồng giáo dục của nhà trường để học sinh đó bắt buộc phải tham gia vào hình thức giáo dục thay thế".

Đi tìm lối thoát mới cho kỷ luật học đường

TS Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng cũng đưa ra những gợi ý cụ thể và có tính thực thi:

“Các em học sinh cần thấy rằng bạo lực sẽ phải trả giá bằng hậu quả cụ thể như là các em buộc phải tham gia lao động công ích, phải xin lỗi công khai hoặc bị phạt rồi thậm chí bị xử lý hình sự nếu như hành vi nghiêm trọng. Nhưng mà quan trọng hơn thì các em phải được giáo dục về cảm xúc, kỹ năng kiềm chế, phải biết đặt mình vào nỗi đau của người khác. Một học sinh không sợ pháp luật thì vẫn còn phải biết sợ ánh mắt của cộng đồng, của gia đình và của lương tâm mình".

Trong mô hình mới này, vai trò của gia đình và các kênh hỗ trợ trở nên cực kỳ cần thiết. Đại diện Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111, Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế), bà Bà Nguyễn Thuận Hải, trưởng Tổng đài nhấn mạnh:

“Nhà trường đặc biệt là bố mẹ cần phải có những phản hồi kịp thời, phải theo dõi ở nhà các biểu hiện của trẻ và phản hồi rất là kịp thời về những thay đổi bất thường khi mà nhận thấy các em có những nguyên nhân biểu hiên bất thường, về mặt tâm lý, về các hành vi.

Và cần tạo kênh liên lạc trực tiếp và nhanh chóng, ví dụ như là nhóm chat, nhóm email, giữa giáo viên chủ nhiệm và nhóm học sinh có nguy cơ cao. Ngoài ra thì cũng thông tin cho các em về những dịch vụ như tổng đài 111, sẽ là kênh có thể giúp được các dịch vụ tư vấn và hỗ trợ chuyên sâu cho các em, để các em có thể gọi đến khi các em cần".

Có một sự thật không thể chối cãi: Hình thức kỷ luật buộc thôi học, dù có mạnh tay đến đâu, cũng chưa bao giờ thực sự giải quyết được tận gốc vấn đề của bạo lực học đường.

Nhưng việc vứt bỏ nó mà không có một công cụ hữu hiệu khác để kịp thời thay thế, cũng giống như việc bác sĩ điều trị từ bỏ liều thuốc mạnh nhất cho bệnh nhân, nhưng lại không thể hoặc chưa kịp đưa ra phác đồ điều trị mới.

Thách thức đặt ra hiện nay với bạo lực học đường không còn là giữa "cứng rắn" hay "nhân văn", mà là giữa "bất lực" và "chủ động". Hành trình kiến tạo một môi trường giáo dục thực sự an toàn và lành mạnh, xem ra, còn lắm chông gai và đòi hỏi một sự đồng lòng không của riêng ai.