Trong mỗi trái tim ta ấp ủ một tên làng

Dù thay đổi nhưng tên làng, tên xã cũ vẫn có đời sống riêng. Bởi tên làng, tên xã không chỉ là bờ đê, gốc ruộng, mà còn là những ký ức thân thương của mỗi người.

Làng Quất động nổi tiếng với nghề thêu tay truyền thống, thuộc xã Quất Động xưa, nay hợp nhất cùng 4 xã khác và được đổi tên thành xã Thượng Phúc, nhưng tên làng cũ Quất Động vẫn chứa đựng thật nhiều giá trị kết nối sâu sắc đối với những người làm nghề, với những người con của làng và với tất cả mọi người biết đến nghề thêu tay truyền thống. Bao ký ức thân thương về làng quê vẫn được các thế hệ người dân làng Quất Động gìn giữ và thắp lửa bằng những đường kim, mũi chỉ làm đẹp cho đời.

Trong nếp nhà cổ, nghe chuyện tên làng

Có mặt tại một xưởng thêu nhỏ trong môi ngôi nhà cổ trên đường Lê Công Hành, thôn Quất Động, xã Thượng Phúc, Hà Nội. Quất Động, vốn là một tên làng, xã rất nổi tiếng với nghề thêu tay trên cả nước. Không chỉ nổi tiếng trong nước mà nghề thêu còn đưa tên làng Quất Động ra nhiều nước trên thế giới với các sản phẩm thêu xuất khẩu từ nhiều năm qua sang các nước Đông Âu, Châu Âu, Mỹ, Nhật….

Tên xã Quất Động được chính thức đặt cho vùng đất xưa thuộc huyện Thường Tín, Hà Nội từ năm 1976. Trước năm 1976 tới năm 1956, vùng đất này mang tên Hồng Thái. Và ngược thời gian trở lại nhiều hơn nữa, chính vùng đất này đã có tên gọi là Phủ Thượng Phúc. Cho đến ngày hôm nay, Xã Quất Động xưa, nay là xã Thượng Phúc được đón cái Tết đầu tiên sau hợp nhất, sắp xếp lại các đơn vị hành chính cũng chính với tên gọi ý nghĩa đã từng có trong lịch sử vùng đất này.

Đối với nhiều người dân Quất Động đã ở tuổi cao niên, ngoài 70 tuổi, như ông Thanh, thì việc tìm lại tên gọi xưa kia để đặt cho tên mới của xã Quất Động và các xã khác là việc làm có ý nghĩa và giá trị lịch sử:

"Hiện nay nếu mà nghề thêu của Cụ Lê Công Hành cũng truyền nghề cho khắp nước nước, mà hiện nay nổi tiếng nhất vẫn là Quất Động. Chính cái xã Thượng Phúc này là vẫn mang tên của ngày xưa. Phủ Thượng Phúc. Bây giờ nhắc lại cái tên ngày xưa chứ có phải cái tên này là tên mới đâu, mà chữ Thượng Phúc rất đẹp".

Dù tên xã mới, nhưng tên thôn, tên làng vẫn được giữ nguyên là Quất Động. Tên làng là niềm tự hào, là sợi dây bền chặt và gắn kết thân thuộc nhất đối với người dân Quất Động. Nghề thêu Quất Động là kế sinh nhai bao đời và cũng là nơi lớp lớp thế hệ người làng gắn bó cùng nhau nên mọi sự đổi thay cũng chẳng thể làm xáo trộn được tâm tư, ký ức của người dân nơi đây:

"Bởi vì nghề thêu gắn liền với tên làng. Trước làng và xã trùng tên nhau, giờ xã sáp nhập rồi nhưng tên làng vẫn là Quất Động, đi đâu người ta cũng biết, vì cụ tổ nghề thêu là ở làng Quất Động, tên làng không bị mất tên, các con các cháu mình vẫn tự hào về tên của làng mình thôi, nó gắn liền bao nhiêu năm nay rồi, chắc là không ảnh hưởng gì cả, nghề thêu này gắn với tên làng chắc cũng còn mãi mãi, không bị mất đâu.

Tên cũ của mình từ xưa nay vẫn là quen thuộc, mới thì làm quen dần thôi, đúng là vẫn nhắc đến cái cũ, chưa quen hẳn, bây giờ là xã Thượng Phúc".

Những người giữ hồn thêu Quất Động

Sản phẩm thêu tay truyền thống của Quất Động xuất khẩu ngày càng nhiều nước trên thế giới và đưa tên gọi của vùng đất này trở thành một thương hiệu trong việc giữ gìn và phát huy truyền thống dân tộc. Niềm tự hào và thấm nhuần giá trị bản sắc quê hương trong các sản phẩm thêu tay nghệ thuật của người làng Quất Động chính là sợi dây bền chặt nhất, neo giữ hồn đất, hồn người trên vùng đất đặc biệt này.

Dù hiện nay không còn nhiều xưởng thêu tay như thời kỳ phát triển nhất của làng thêu Quất Động những năm đầu mở cửa kinh tế, nhưng cách người dân nơi đây tiếp tục phát triển thương hiệu thêu truyền thống chính là tạo ra các sản phẩm có giá trị nghệ thuật, tính sáng tạo và tính ứng dụng cao.

Chị Phạm Thị Hương, quản lý xưởng thêu tay Tú Thị nhớ rõ từng mốc thăng – trầm của làng nghề Quất Động và chính tình yêu nghề, yêu giá trị văn hoá truyền thống đã được vun đắp qua nhiều thế hệ mà chị Hương và rất nhiều người dân làng Quất Động luôn có động lực để cùng thay đổi, sáng tạo, và đưa sản phẩm nghề của làng mình vượt qua những mốc khó khăn nhất.

Mỗi khi nhìn lại, chị Hương luôn thấy biết ơn và tràn đầy nhiệt huyết để tiếp tục miệt mài, say mê với chiếc kim thêu trong tay, miệng luôn mỉm cười, dù tuổi chị đã ngoài 50.

Chị Hương kể: "Năm 1998, mình làm hàng tranh, lúc này rất là hăng say và làm suốt ngày đêm không mệt mỏi, có lúc thức mấy đêm liền. Lúc bấy giờ thì mình cũng học hỏi thêm được một chút là trước kia mình chỉ làm các hàng mà để người ta xuất khẩu sang nước ngoài, họ không cần nó đi vào thực tế lắm nhưng bắt đầu từ lúc mình theo hàng tranh thì mình thấy nó phải thực tế. Mình thêu tranh phong cảnh là mình phải tưởng tượng ra, mình cũng phải tĩnh tâm. Mình cảm thấy lúc bấy giờ là mình thêu bằng hết cái tâm huyết của mình".

Workshop “Về làng học thêu tay”.

Hình ảnh các bà, các mẹ, các chị, các em bé gái ngồi bên khung thêu, giá thêu miệt mài mỗi ngày vẫn là một phần không thể thiếu khi chúng ta đến với không gian làng cổ Quất Động hôm nay. Trên sân một ngôi nhà cổ, nơi có xưởng thêu tay truyền thống Tú Thị và gặp được một số bạn trẻ tìm đến đây qua hoạt động workshop có tên gọi là “Về làng học thêu tay”.

Tham gia lớp học không chỉ có những bạn trẻ vì tò mò, thích khám phá, trải nghiệm cùng sự kỳ diệu của màu sắc qua mỗi sợi chỉ, đường kim được thêu lên, mà còn có cả những người nhiều tuổi hơn, muốn tìm lại nhịp sống thủ công chậm rãi, với những giá trị truyền thống vẫn âm thầm được gìn giữ.

Em Thanh Huyền, Hà Nội chia sẻ: "Em biết đến chương trình này qua Tú Thị truyền thông. Thấy khá thú vị nên em đăng ký tham gia để trải nghiệm. Trước đây em mới chỉ nghe tên thôi, chưa có dịp tìm hiểu sâu. Nhưng lần này về làng, em nghĩ mình sẽ hiểu hơn, nhất là khi được cùng các bạn đến thăm nhà, trò chuyện trực tiếp với các cô. Em thấy rất vui và háo hức.”

Truyền lửa nghề xưa bằng cách làm mới hôm nay

Nguyễn Hà Phương, một bạn trẻ làng Quất Động đã giới thiệu cho nhiều người biết và trân trọng nghề thêu và thương hiệu quê hương mình bằng cách tổ chức các lớp học thêu ngay tại làng mình, đưa khách về trải nghiệm trực tiếp không gian cổ kính, không khí làng nghề để giá trị tên làng, tên nghề thêu Quất Động không chỉ dừng lại ở tên gọi, mà còn có thể chạm tới trái tim và tình cảm của mọi người.

Mỗi thứ 7 hàng tuần diễn ra lớp học thêu tay tại xưởng thêu Tú Thị, Hà Phương và nhiều bạn trẻ khác của làng Quất Động trở thành những hướng dẫn viên nhiệt tình và kể biết bao câu chuyện hấp dẫn về nghề thêu, về đình làng Quất Động hơn 300 năm tuổi, về những nghệ nhân thêu của làng, hay về đầm sen, giếng nước quen thuộc của quê nhà…

Con người và cảnh sắc của làng quê Quất Động lại một lần nữa trở thành những câu chuyện đi sâu vào lòng người với đầy cảm mến. Để rồi sau đó, mỗi đường kim, mũi chỉ thêu lên cảnh sắc quê hương lại thấm đẫm tình quê, hồn quê trong đó, như cách Hà Phương muốn truyền lửa tình yêu quê hương của mình tới bạn bè đồng trang lứa:

"Các cô ở đây đều là con gái làng Quất Động, học thêu từ nhỏ, rất khéo tay, nhẹ nhàng, tỉ mỉ, kiên nhẫn, có thể ngồi trước khung thêu cả ngày mười mấy tiếng cũng được. Như ngày xưa các cô chỉ ngồi làm như thế này, ai biết thì tìm về làng ấy,  còn bây giờ bên em có những trang mạng xã hội hỗ trợ để lan toả tới các bạn trẻ, mỗi người lan toả một chút thì em hy vọng là nghề thêu của mình sẽ được biết tới nhiều hơn và gìn giữ lâu hơn.

Chứ bây giờ đúng là tìm trên Google là không thấy tên Quất Động mấy đâu. Nhưng em vẫn bảo mọi người là làng em vẫn là làng thêu tay truyền thống Quất Động".

Ở làng Quất Động còn có một cái đầm rất dài, kéo dài tới nửa làng. Đầm Quất Động đã gắn bó với đời sống người dân Quất Động nhiều thế hệ, là nơi tắm mát tuổi thơ, là nơi hóng mát những ngày hè, là nơi những bông sen thơm bung nở tròn đầy nhất khiến ngay cả những nam thanh, nữ tú của làng dù có làm ăn, buôn bán nơi đâu vẫn nhớ mãi và tự hào về vẻ đẹp đầm sen làng mình.

Người làng Quất Động có nghề thêu nổi tiếng, nên vẻ đẹp của quê hương cũng được chính những con người nơi đây lưu giữ một cách sinh động qua từng đường chỉ, mũi kim thêu.

Bà Phạm Thị Loan, 70 tuổi, người làng Quất Động vẫn không giấu nổi xúc động khi kể về bức tranh thêu bà thêu về đầm sen, phía xa xa là làng mạc quê hương: "Cái đầm ấy, ngày xưa không có điện thì cứ mùa hè ra đấy rất đông, mát là một, hai nữa là nó thoáng mà ngoài đầm đấy là một cánh đồng bây giờ cũng thế, vẫn là một cánh đồng mênh mông. Cho nên nhìn nó rất đẹp, tôi thích cho nên là tôi làm một bức tranh đầm sen và xa xa một ngôi làng của chính nhà tôi đấy, để tặng cho con trai khi về nhà mới.

Tôi thêu lâu lắm, thêu cả năm mấy xong mà cảm xúc nó vui lắm. Tôi tặng con bức tranh này với hai ý nghĩa: một là hình ảnh làng quê của tôi, hai là muốn các con, các cháu sau này biết đến nghề thêu – nghề đã nuôi các con tôi khôn lớn. Các cháu có nhớ lại thế thôi chứ còn không biết rồi sau này chúng nó có còn theo nghề không nhưng tâm nguyện của mình là mình nghĩ thế".

Những ký ức về làng quê thân thương của mỗi người luôn hiện diện cùng với giá trị sâu bền, gốc rễ của nguồn cội, và sẽ chẳng có cái tên nào bị mất đi, chẳng có cái tên nào bị quên lãng. Bởi như nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ đã từng viết: Trong mỗi trái tim ta ấp ủ một tên làng/ Trong mỗi giấc mơ nỗi nhớ một tên làng…