Tháo gỡ nút thắt thể chế: Chìa khóa để đột phá hạ tầng giao thông trong nhiệm kỳ mới

Trong bối cảnh đất nước đang đứng trước ngưỡng cửa chuyển mình để tiến vào kỷ nguyên vươn mình thì vai trò và trách nhiệm của các đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội Đồng nhân dân các cấp có chuyên môn trong lĩnh vực giao thông vận tải trở nên hết sức quan trọng để hiện thực các siêu dự án đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam hay mạng lưới đường bộ cao tốc.

PV VOV Giao thông có cuộc trao đổi với PGS.TS Vũ Anh Tuấn – Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giao thông vận tải (Đại học Việt Đức) để cùng phân tích thêm nội dung này.

PV: Thưa PGS.TS Vũ Anh Tuấn, trong bối cảnh các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM đang đối mặt với áp lực quá tải hạ tầng đường bộ, ông kỳ vọng như thế nào về tư duy đột phá của các đại biểu Quốc hội và HĐND các cấp nhiệm kỳ mới trong việc thúc đẩy mô hình đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao — những dự án được coi là 'xương sống' để tái cấu trúc không gian đô thị Việt Nam?

PGS.TS Vũ Anh Tuấn: Tôi xin chia sẻ một góc nhìn của một chuyên gia, một nhà nghiên cứu về một vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với tương lai phát triển của các đô thị Việt Nam. Đó là phát triển hệ thống đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao và mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).

TOD – Một cơ hội có thể bị bỏ lỡ

Ga đường sắt đô thị trong “bán kính vàng” TOD: Quy hoạch sao cho hiệu quả?

Cần khung pháp lý rõ ràng để triển khai TOD trong thực tế

Đô thị nén và cơ hội từ TOD

Trong nhiều thập kỷ qua, chúng ta đã trải qua một quá trình phát triển các đô thị lớn ở Hà Nội và TP.HCM. Sự phát triển này chủ yếu dựa trên hạ tầng đường bộ, kéo theo là sự phát triển rất nhanh chóng của các phương tiện cơ giới cá nhân.

Mô hình này mặc dù đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh tế - xã hội, tuy nhiên cũng bộc lộ nhiều thách thức mà chúng ta đang phải giải quyết, ví dụ như: ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, tiêu thụ năng lượng lớn và hiệu quả sử dụng đất thấp, cùng với đó là việc thiếu nguồn vốn để phát triển hạ tầng và duy tu, bảo dưỡng, khai thác hạ tầng một cách có hiệu quả và bền vững.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy rằng các đô thị thành công trong thế kỷ 20 và 21 đều đặt đường sắt đô thị làm xương sống của một hệ thống giao thông đô thị, và từ đó tổ chức lại cấu trúc không gian đô thị. Ở đó, họ phát triển các đô thị có mật độ cao, đa chức năng, thân thiện với người đi bộ xung quanh các nhà ga Metro hoặc các ga đường sắt.

Khi đó, giao thông công cộng không chỉ là một phương tiện di chuyển mà trở thành một động lực để tái cấu trúc toàn bộ đô thị. Đối với Việt Nam ta, việc phát triển các hệ thống Metro ở TP.HCM, Hà Nội và đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam không chỉ là các dự án giao thông đơn lẻ mà theo tôi nó cần được xem như nền tảng cho một mô hình phát triển đô thị mới để phát triển xanh hơn, hiệu quả hơn về mặt năng lượng và có khả năng chống chịu tốt hơn với các biến đổi khí hậu, và đặc biệt gần đây khi vấn đề an ninh năng lượng ngày càng phức tạp.

PV: Ông vừa đề cập đến những thách thức về ùn tắc và ô nhiễm do quá phụ thuộc vào hạ tầng đường bộ. Vậy theo ông, các đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp cần tập trung 'tháo gỡ' những nút thắt thể chế cụ thể nào để hệ thống Metro hay đường sắt tốc độ cao không chỉ là những dự án giao thông đơn lẻ, mà trở thành nền tảng cho một mô hình phát triển đô thị xanh và bền vững hơn?

PGS.TS Vũ Anh Tuấn: Tôi mong rằng các đại biểu sẽ đóng góp vào các yếu tố để giải quyết những nút thắt, không chỉ về vấn đề công nghệ hay vốn, mà quan trọng hơn là cởi những nút thắt về thể chế và chính sách bởi vì đây chính là lĩnh vực mà các đại biểu Hội đồng nhân dân có vai trò đặc biệt quan trọng. Tôi muốn nhấn mạnh ba vấn đề mà tôi muốn gửi gắm tới các đại biểu để đóng góp vào quá trình xây dựng cơ chế chính sách:

Thứ nhất: Cần xây dựng một khung chính sách rõ ràng cho phát triển TOD, bao gồm việc điều chỉnh quy hoạch đô thị để tăng mật độ và đa dạng chức năng sử dụng đất xung quanh các nhà ga. Đồng thời cho phép các địa phương khai thác giá trị gia tăng đất đai để đầu tư cho hạ tầng giao thông công cộng.

Vấn đề này chúng ta đã phân quyền cho TP.HCM và Hà Nội rồi, nhưng theo tôi cần phải phân quyền mạnh mẽ nữa cho các địa phương nơi đang tập trung phát triển giao thông công cộng. Trên thế giới, nhiều hệ thống Metro đã được tài trợ một phần đáng kể, từ 30% đến 60%, chính từ giá trị gia tăng đất đai xung quanh các nhà ga giao thông công cộng.

Thứ hai: Cần hình thành các cơ chế tài chính dài hạn cho phát triển đường sắt đô thị. Các dự án Metro đòi hỏi nguồn lực rất lớn và đầu tư dài hạn. Vì vậy, cần những công cụ tài chính bền vững như: quỹ phát triển hạ tầng đô thị, trái phiếu đô thị hoặc các cơ chế về hợp tác công tư. Hội đồng nhân dân sẽ có một vai trò quan trọng trong việc thiết lập các cơ chế này thông qua việc ban hành các nghị quyết về ngân sách và chính sách tài chính địa phương.

Tôi mong rằng điều này các đại biểu sẽ tích cực tham gia vào quá trình tham vấn và ban hành các nghị quyết liên quan đến vấn đề cơ chế tài chính đặc thù, đặc biệt đổi mới cho phát triển đường sắt đô thị và giao thông công cộng nói riêng.

Thứ ba: Trong quá trình triển khai các dự án lớn, chúng ta cần phải đặc biệt chú trọng tới việc chuyển giao công nghệ và phát triển năng lực nội địa. Các dự án đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao không chỉ là các công trình hạ tầng, mà còn là một cơ hội để Việt Nam chúng ta xây dựng một ngành công nghiệp đường sắt, công nghiệp phụ trợ để phát triển các công nghệ về dữ liệu lớn, về BIM,... để hỗ trợ cho công tác quy hoạch, thiết kế và quản lý vận hành các hệ thống hạ tầng có tính chất phức tạp, phức hợp như là đường sắt.

Đồng thời tạo ra những cơ chế để tăng cường sự hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và các doanh nghiệp để hỗ trợ cho công cuộc đổi mới trong đào tạo giáo dục đại học, nhằm tạo ra được đội ngũ kỹ sư chất lượng cao để làm tiền đề từng bước làm chủ công nghệ.

Một điều nữa tôi muốn gửi gắm là việc phát triển hệ thống giao thông đường sắt và TOD cũng là bước đi quan trọng để các đô thị Việt Nam tiến tới các mục tiêu lớn hơn như giảm phát thải carbon, tăng hiệu quả sử dụng năng lượng, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản trị đô thị và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

PV: Nhiệm kỳ mới 2026 – 2031 được xem là rất thử thách với Quốc hội, với Hội đồng nhân dân các địa phương cũng như Đảng và Nhà nước ta khi mà những mục tiêu rất lớn về hoàn thiện cơ sở hạ tầng giao thông như mạng lưới đường sắt đô thị, bên cạnh đó là đường sắt tốc độ cao và hệ thống đường bộ cao tốc. Rất nhiều những công trình trọng điểm, những dự án hạ tầng lớn sẽ triển khai trong giai đoạn này.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra với những người đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân là rất lớn trong một bối cảnh có rất nhiều những thách thức và những áp lực sẽ diễn ra trong nhiệm kỳ này. Thông qua những chương trình hành động cũng như tiểu sử của các ứng viên mà ông được tham khảo trong thời gian vừa qua, niềm tin của ông vào năng lực cũng như nhiệt huyết của các đại biểu như thế nào? Và ông có cho rằng họ sẽ đáp ứng được kỳ vọng của cá nhân ông cũng như cử tri cả nước không?

PGS.TS Vũ Anh Tuấn: Tôi cũng đã tìm hiểu về tiểu sử cũng như là chương trình hành động của các ứng viên tham gia ứng cử Hội đồng nhân dân và đại biểu Quốc hội, qua đó tôi thấy rất nhiều ứng viên là các nhà khoa học, là các chuyên gia đến từ các trường, viện, cơ quan quản lý đã có kinh nghiệm thực tế và có cơ hội để va chạm với thực tế phát triển.

Do vậy, tôi tin rằng các đại biểu kỳ tới này có kiến thức, có sức trẻ, có sự nhiệt huyết để mà đóng góp những sáng kiến cho xây dựng cơ chế chính sách, để có thể mở ra các cơ hội cho phát triển hạ tầng và đô thị một cách nhanh và bền vững. Tôi tin vào điều đó.

PV: Xin cảm ơn PGS. TS Vũ Anh Tuấn về cuộc trò chuyện này!