Thành phố Utrecht và hành trình chuyển từ ô tô sang xe đạp

Đó là kết quả của nhiều thập kỷ điều chỉnh chính sách, quy hoạch lại không gian đô thị và từng bước thay đổi cách người dân di chuyển.

Từ đường cao tốc thành thành phố xe đạp

Năm 1993, một đoạn đường cao tốc chạy xuyên qua thành phố Utrecht, Hà Lan từng là biểu tượng cho sự phát triển của giao thông cơ giới. Thế nhưng, hơn ba thập kỷ sau, cũng tại nơi này, khung cảnh hoàn toàn đổi khác.

Con đường từng dành riêng cho ô tô nay thay bằng dòng kênh xanh mát, lối đi bộ rợp bóng cây và những đoàn xe đạp nối tiếp nhau qua lại. Ít ai nghĩ rằng sự chuyển mình ấy bắt đầu từ những vấn đề rất quen thuộc mà nhiều thành phố trên thế giới đang phải đối mặt.

Trong bối cảnh giá nhiên liệu leo thang và nhiều quốc gia châu Âu tìm cách kiểm soát chi phí năng lượng, Utrecht được nhắc đến như một ví dụ điển hình về việc tái định hình không gian đô thị. Thành phố cách thủ đô Amsterdam khoảng 35 km này lựa chọn một hướng đi khác: ưu tiên xe đạp và con người thay vì ô tô.

Phóng viên Aditi Rajagopal từ Kênh Planet thông tin: “Ngay bên dưới nhà ga đường sắt trung tâm Utrecht là bãi đỗ xe đạp lớn nhất thế giới. Riêng tại đây đủ sức chứa lượng xe tương đương khoảng một phần mười dân số thành phố. Phần lớn người dân có thể gửi xe miễn phí trong vòng 24 giờ.”

Bãi gửi xe đạp không chỉ là công trình giao thông, mà còn là mắt xích quan trọng trong chiến lược phát triển kéo dài hàng chục năm nhằm đưa Utrecht trở thành thành phố thân thiện với xe đạp nhất thế giới.

Theo bảng xếp hạng Copenhagenize Index, thước đo mức độ thân thiện với xe đạp của các đô thị trên thế giới, Utrecht vượt qua cả Copenhagen để vươn lên vị trí dẫn đầu. Thành quả này không đến từ dự án đơn lẻ, mà là kết quả của kế hoạch dài hạn, trong đó nổi bật nhất là quyết định khôi phục hệ thống kênh đào từng bị lấp để xây đường cao tốc.

Ngày nay, dọc con kênh ấy, dễ dàng bắt gặp những gia đình tản bộ, trẻ nhỏ vui chơi, người ngồi nghỉ bên bờ nước. Không gian yên bình đối lập hoàn toàn với hình ảnh nhiều năm trước.

Ông Martijin Rietbergen, University of Applied Science Utrecht chia sẻ:

“Nếu có mặt ở đây 20 năm trước, có lẽ chúng ta đang đứng giữa cao tốc, hít đầy khí thải ô tô và cũng chẳng nghe thấy nhau nói gì”

Chiến lược ưu tiên xe đạp

Sự thay đổi của Utrecht bắt đầu từ những bước đi rõ ràng. Trước hết là đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng dành cho xe đạp. Ngay từ những năm 1970, thành phố từng bước xây dựng mạng lưới đường dành riêng cho xe đạp.

Dù diện tích nhỏ, chỉ khoảng 99 km², Utrecht hiện sở hữu hơn 420 km đường xe đạp được kết nối liên tục, tạo thành mạng lưới phủ khắp thành phố.

Tiếp theo là hệ thống bãi đỗ xe quy mô lớn. Việc khuyến khích người dân sử dụng xe đạp sẽ không hiệu quả nếu thiếu nơi gửi xe thuận tiện và an toàn. Bởi vậy, từ các ga tàu cho đến trung tâm thành phố đều bố trí hệ thống bãi đỗ với sức chứa lớn.Song song với đó là dịch vụ xe đạp công cộng. Chỉ với chiếc thẻ dùng để đi tàu, người dân có thể thuê xe đạp ngay trước nhà ga với chi phí thấp hơn giá vé xe buýt. Nhiều mô hình chia sẻ mới còn cho phép người sử dụng trả xe ở nhiều địa điểm khác nhau, giúp việc di chuyển trở nên linh hoạt hơn.

Tuy nhiên, Utrecht không chỉ tạo điều kiện cho xe đạp mà còn từng bước hạn chế sự phụ thuộc vào ô tô. Nhiều tuyến phố được cải tạo thành "đường ưu tiên xe đạp", còn ô tô chỉ được xem như "khách" khi lưu thông.

Phóng viên Aditi Rajagopal từ Kênh Planet cho biết: “Phải nói rằng, người lái ô tô không còn cảm thấy mình thực sự được chào đón ở đây  nữa.”

Sự thay đổi thể hiện rõ ngay tại trung tâm thành phố. Những con phố từng ken đặc ô tô giờ trở thành không gian dành cho người đi bộ và xe đạp.

Mỗi ngày có khoảng 33.000 lượt người đạp xe qua các tuyến phố đông đúc của Utrecht. Để phục vụ lưu lượng lớn này, thành phố thiết kế nhiều tuyến đường cho phép người đi xe đạp di chuyển hàng kilomet mà hầu như không phải dừng lại.

Hệ thống này được gọi là "làn sóng xanh". Tại các nút giao, cảm biến sẽ phát hiện xe đạp đang đến gần, đồng thời nhận biết khi có cả nhóm người hoặc các gia đình cùng di chuyển để kéo dài thời gian đèn xanh, giúp dòng xe đi liên tục. Nhiều đoạn đường còn lắp đặt các rào chắn đặc biệt nhằm ngăn ô tô đi vào, tạo cảm giác an toàn hơn cho người đi xe đạp.

Thống kê cho thấy, tại Utrecht, gần 50% tổng số chuyến đi trong thành phố thực hiện bằng xe đạp, vượt xa mức trung bình của toàn thế giới chỉ khoảng 3%. Ban đầu, nhiều tài xế ô tô phản đối và chính quyền địa phương phải tìm cách cân bằng lợi ích. Một số tuyến đường vẫn mở cho ô tô lưu thông, nhưng tốc độ bị giới hạn nghiêm ngặt và chỗ đỗ xe rất hạn chế.

Ông Chris Bruntlett, Dutch Cycling Embassy cho biết:

“Utrecht thực ra không được định sẵn sẽ trở thành thiên đường dành cho xe đạp. Đây là thành quả của những cuộc đấu tranh cụ thể, sau quãng thời gian 30–40 năm phát triển quá phụ thuộc vào ô tô.”

Đến năm 1995, lưu lượng ô tô trong thành phố giảm khoảng một phần ba, trong khi số người sử dụng xe đạp tăng lên tương ứng. Quan trọng hơn, mọi thay đổi đều được thực hiện từng bước. Thành phố liên tục thử nghiệm các làn đường mới, điều chỉnh quy định giao thông và loại bỏ những giải pháp chưa phù hợp. Nhờ cách làm thận trọng ấy, sự phản đối từ những người sử dụng ô tô cũng giảm dần theo thời gian.

Ngày nay, trung tâm Utrecht mang một diện mạo hoàn toàn khác. Chất lượng không khí được cải thiện rõ rệt, số người tử vong vì tai nạn giao thông giảm mạnh, tiếng ồn giao thông gần như không còn là vấn đề đáng lo ngại. Điều bất ngờ hơn cả là các doanh nghiệp trong khu vực trung tâm cũng ghi nhận doanh thu cao hơn so với thời kỳ ô tô còn được phép lưu thông rộng rãi. Thành phố từng được xây dựng cho xe hơi giờ đây lại chứng minh rằng, khi con người được đặt vào vị trí trung tâm, cả môi trường sống lẫn hoạt động kinh tế đều có thể cùng phát triển.

Câu chuyện của Utrecht cũng gợi ra nhiều suy ngẫm cho các đô thị ở Việt Nam. Trong nhiều năm qua, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều thành phố lớn đã đầu tư mạnh vào hạ tầng giao thông nhằm đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng tăng.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển đó là những thách thức như ùn tắc, ô nhiễm không khí, tiếng ồn và áp lực lên không gian công cộng. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải đa dạng hóa các phương thức di chuyển, thay vì chỉ dựa vào phương tiện cá nhân. Những năm gần đây, nhiều địa phương đã từng bước mở rộng mạng lưới giao thông công cộng, xây dựng các tuyến đường sắt đô thị, cải tạo vỉa hè và khuyến khích các hình thức di chuyển xanh. Dù điều kiện về quy mô đô thị, mật độ dân cư, khí hậu hay thói quen đi lại của Việt Nam khác với Hà Lan, kinh nghiệm từ Utrecht cho thấy việc thay đổi không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án quy mô lớn.

Những điều chỉnh từng bước về quy hoạch, kết nối giao thông công cộng với các hình thức di chuyển ngắn, tạo thêm không gian an toàn cho người đi bộ và xe đạp hay từng bước giảm sự phụ thuộc vào ô tô đều có thể góp phần cải thiện chất lượng sống đô thị. Mỗi thành phố sẽ có cách tiếp cận riêng, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là xây dựng một hệ thống giao thông thuận tiện, an toàn và bền vững hơn cho người dân.