Tây Đô có những con hẻm cũ

Trong ký ức ở đô thị ấy có những hoài niệm về nhiều con hẻm cũ đã gắn liền với tuổi thơ, nuôi dưỡng nhiều thế hệ và nâng đỡ nhiều phận người. 

Nơi cất giữ ký ức Tây Đô

Quán mì 0 đồng ấm lòng đất Tây Đô

Điêu Huyền - Tài danh Tây Đô

Khác với TP. HCM hay Hà Nội “đất chật người đông”, Cần Thơ là một đô thị đan xen. Dù đang đi trên đường lớn sầm uất nhưng chỉ cần rẽ vào một con hẻm nhỏ, chạy vài trăm mét là đã thấy miệt vườn trái cây sum xuê và mấy con rạch nhỏ hiền hòa uốn quanh phố thị. Đã có rất nhiều người sinh quán ở khắp xứ đồng bằng, ngẫu nhiên tụ về Cần Thơ học hành thành tài rồi chọn nơi này làm quê hương thứ hai. Lâu ngày dài tháng, chuyện ăn, chuyện ở,… đã hình thành những con hẻm, gói ghém văn hóa đô thị trong nhiều nếp nhà san sát nhau. Được hình thành trong giai đoạn đầu của quá trình tạo “đô” dựng “thị”, hình thái hẻm ở Cần Thơ chính là bản sao cách tân của việc mang làng vào trong phố, là nơi người cùng quê tụ lại khi sống ở đất khách quê người và là nơi “cư ngụ” của những làng nghề truyền thống.

Nhà nghiên cứu văn hóa Nam Bộ Nhâm Hùng cho biết:

 “Những con hẻm của TP. Cần Thơ hình thành cách đây 100 năm, khi đô thị này phát triển thì hẻm cũng phát triển theo do dân cư tụ hội về nhiều, mua bán và học hành. Cặp kè con đường lớn luôn có con hẻm vì dân cư đông, phải vào sâu hẻm để ở. Từ đó hình thành cộng đồng dân cư trong hẻm và hẻm chính là đặc trưng về cư trú của đô thị phương Nam”.

Trước năm 1975, Cần Thơ có nhiều con hẻm được gọi bằng những cái tên nghe rất lạ tai nhưng rất quen thuộc với người dân Cần Thơ gốc nội thành cố cựu, như: hẻm bến đò giữa, hẻm lò rèn, hẻm vườn ổi, hẻm cà rem Băng Gia, hẻm lò bánh mì Đồng Tâm, hẻm ụ tàu, hẻm công xi, hẻm cầu củi, hẻm hàng còng, hẻm vú sữa, hẻm bún, hẻm lò tương, hẻm lò mỗ,…Mỗi con hẻm đều có chung không gian cộng đồng nghĩa tình, nơi lưu dấu tuổi thơ, tiếng rao hàng, ẩm thực gia truyền.

Ai cũng biết, vùng đất Cầm Thi xưa một thời là cái nôi của phong trào văn nghệ với nhiều nghệ sĩ tiếng tăm, xuất phát điểm cho những tên tuổi trong làng nghệ thuật đàn ca này là con hẻm Hai Địa (nay là hẻm 18, đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, phường Ninh Kiều).

Cái hẻm trên 100 tuổi có ký ức thật đẹp từ cái ngày có một người Việt lai Pháp ở Mỹ Tho đến Bình Thủy mở lớp dạy kèn Tây. Lớp học này đã đào tạo ra nhạc sĩ Dương Văn Hai, một cậu học trò xuất sắc lập ra đội kèn đầu tiên ở Cần Thơ phục vụ cho các đám tiệc và các sự kiện nhạc hội lớn. Hơi kèn đồng của ông âm vang, xuất hiện dày đặc tại các tụ điểm công viên, trung tâm dân cư và được lưu truyền đến đời cháu nội. Quá ngưỡng mộ nên người Cần Thơ mới đặt cho ông biệt danh triều mến là Hai Địa và lấy tên này đặt luôn cho con hẻm cạnh nhà ông. Cũng từ một cộng đồng yêu nghệ thuật, có bậc thầy sinh sống và “giữ lửa” đam mê mà hẻm Hai Địa đã dưỡng nuôi những nhân tố kiệt xuất trong lĩnh vực nghệ thuật âm nhạc, để lại cho đời những giọng ca và tác phẩm âm nhạc kinh điển.

Nhà nghiên cứu văn hóa Nam Bộ Nhâm Hùng cho biết tiếng tăm một thời của con hẻm Hai Địa này:

 “Trong con hẻm này là nơi sinh thành và lớn lên của nhiều nhạc sĩ và nhóm nhạc, ví dụ như: Đệ nhất danh ca tài tử Bạch Huệ, nhạc sĩ Huỳnh Anh – tác giả của bài hát Mưa Rừng. Đặc biệt là ban nhạc của ông Hai Địa với kèn Tây và trống xuất hiện đầu tiên tại Cần Thơ. Đặc trưng của con hẻm này là nơi hình thành nhiều nhóm nhạc từ thời Pháp thuộc và nhắc đến hẻm này là ai cũng biết nó chính là không gian ra đời và sinh hoạt của ban nhạc Tây từ xa xưa”.

 Hẻm Thời Trang (còn có tên khác là hẻm Tự Đức, đường Lý Tự Trọng, phường Ninh Kiều) dài khoảng 1km thôi nhưng cũng chứa đựng nhiều ký ức của đô thị ngày đầu. Năm mươi năm trước, khi những ngôi nhà đầu tiên mọc lên ở con hẻm thấp chủn này, người dân hẻm mỗi người tìm một tấm tôn cũ, từng cây cột, từng miếng lá dựng nhà. Cho đến một ngày có hãng gạch bông về làm chủ, tự dựng con hẻm trở thành địa chỉ trang trí nội thất duy nhất của Tây Đô, người ta vô ra nườm nượp.

Nhà nghiên cứu văn hóa Nam Bộ Nhâm Hùng cho biết thêm: “Trước đây trong hẻm này có khoảng đất trống, có một doanh nghiệp lập nên hãng gạch bông đầu tiên tại Cần Thơ. Hãng gạch bông này tên là Thời Trang, ai muốn mua gạch bông thì đến đó nên người ta đặt tên hẻm là Thời Trang. Cái tên này đã quen trong tiếng nói của người Cần Thơ mặc dù ngày nay nó đã được đổi tên là đường Trần Bình Trọng”.

Từ lối nhỏ mưu sinh đến bản sắc của thành phố

Mỗi một con hẻm ở Cần Thơ đều có “tiếng” riêng bởi tính chất dân cư ở đó tạo lập thành, nhưng đều có chung một điểm giống nhau là nơi cư trú lâu đời của người lao động, gắn liền với các câu chuyện “nhà thùng”. Con hẻm nhỏ chỉ vừa đủ cho 2 chiếc xe chạy ngược chiều, nhà cửa cũng san sát, chồng chéo đến chằng chịt. Nhà thì bán tạp hóa, nhà thì bán gạo, nhà thì làm sơn mài xen lẫn vài cửa hiệu, tiệm may, hàng quán.

Khi sống trong hẻm, người ta mở cửa nhiều hơn, hẻm cứ uốn lượn quanh co, nhiều nhà thì thụt ra, nhiều nhà lại thụt vào. Có những con hẻm hun hút sâu nhưng cũng có những con hẻm rất hẹp và… cụt, đôi khi người lạ đi vào phải lạc lối trong đó. Có hẻm nối với những bến đò, nhỏ thôi nhưng là đường đi tắt của nhiều người, như: bến đò Ô Môi, bến đò chợ Mít Nài.

Bà Nguyễn Thị Út kể về cuộc sống trong hẻm rất “đời” nhưng cũng đầy tình làng nghĩa xóm: “Sống trong hẻm thì người buôn bán hàng bông, rau cải, bánh trái; người thì đi làm thuê. Bán để kiếm tiền sống hằng ngày và xài tiết kiệm lắm vì buôn bán trong hẻm đâu có được thuận lợi, đắt khách như những nhà ở mặt tiền, lộ lớn. Nó cũng ồn ào vì nhà san sát, có xe chạy. Trong hẻm có quán cơm tấm, nướng thịt khói bay lên khó chịu lắm, người ta “quở trách” quá trời cũng ráng chịu. Nhưng nói là “cằn nhằn” vì khói bay mù mịt vậy chứ ai cũng thông cảm cho nhau, để mà kiếm sống”.

Với quyết tâm làm thay đổi diện mạo hẻm, 20 năm trở lại đây, Cần Thơ đã dành nhiều nguồn lực để đầu tư, mở rộng những con hẻm, nhằm đáp ứng nhu cầu đô thị hóa và đi lại cho người dân. Cuộc sống ngày càng hòa mình vào trào lưu của thời đại, hầu hết các con hẻm ở nội ô Tây Đô thuở trước đều khang trang, sạch đẹp. Cái hồn của từng con hẻm đã đổi khác rất nhiều, nhưng hình ảnh thân thương của ngày xa xưa vẫn còn trong tiềm thức.

Ẩn mình trong lối nhỏ, hẻm không phô trương, không đòi hỏi sự chú ý, nhưng lại chứa đựng toàn bộ tính đô thị. Trong thời kỳ thành phố bước vào giai đoạn mở rộng quy mô, hẻm cũng bước vào một vai trò mới: từ không gian dân sinh tự nhiên trở thành một dạng “công nghiệp bản sắc”, một tài nguyên du lịch.

Bây giờ Cần Thơ có nhiều hẻm được giới trẻ trang trí làm phim trường rực rỡ thu hút khách tham quan, được làm thành đường bích họa, vẽ tranh, thư pháp. Hẻm ở Tây Đô vẫn vậy, vẫn nhà cửa đông đúc, bán buôn sầm uất như thuở nào. Dù là mỗi hộ gia đình khá giả hơn, nhưng chưa thể phai mờ ký ức một thời kỳ khó khăn, sống núp hẻm mà thắm tình chòm xóm thân thương.