Tài xế và nền tảng, gỡ nút thắt quanh chuyện chiết khấu

Trong đó, mức chiết khấu từ mỗi cuốc xe đang trở thành tâm điểm gây nhiều tranh luận khi chi phí vận hành ngày càng tăng. Đằng sau những con số phần trăm là bài toán thu nhập, chi phí và cuộc sống của hàng chục nghìn tài xế công nghệ.

19h, anh Nguyễn Đình Vũ, tài xế taxi ở Hoàng Mai, Hà Nội, khép lại một ngày làm việc với hơn 500.000 đồng thu nhập, trong đó hai trăm đến từ khách đặt qua app và ba trăm từ “khách vẫy”. Hơn chục năm gắn bó với Grab, trải qua nhiều lần tăng mức chiết khấu, nhưng với anh Vũ, lần này dường như đã chạm đến giới hạn:

"Ngày xưa chạy Grab chỉ trừ từ 28 - 30%. Bây giờ mức khấu trừ 50%, ví dụ 100.000 đồng còn được 50.000 đồng, về mà đổ xăng nữa thì coi như không có công. Bây giờ lái xe quần quật được khoảng 7 triệu/tháng, chắc cũng nên bán xe đi về. Thực tế không gọi là đối tác, người ta thuê mình, mình không có quyền để thương lượng với người ta".

Cũng xót xa hai chữ “đối tác” là câu chuyện của những người tranh thủ làm thêm ngoài giờ, trong đó có anh Trần Đức Vinh, ở Ba Đình, bật app chở khách từ 18h đến 21h sau khi tan làm. Theo anh Vinh, người lái “xe ôm” không phải đối tác vì không có tiếng nói hay quyền thương lượng, mà cũng chẳng phải người làm thuê vì không được hưởng lương, bảo hiểm hay bất kỳ chế độ nào:

"Nói chung không được thỏa đáng. Ví dụ một cuốc xe được khoảng 18.000 đồng thì có khi chiết khấu gần một nửa. Đấy là cuốc gần, còn cuốc xa thì tùy, tất cả do giá cước trên ứng dụng Grab tự đưa ra, còn tài xế chỉ chạy chứ không biết chiết khấu bao nhiêu phần trăm. Cuốc nào trời mưa có nhân giá thì em mới chạy, chứ cuốc bình thường bây giờ rẻ lắm. Hiện tại giá xăng lại cao, chạy xe không tương xứng với công sức mình bỏ ra".

Từ ngày 28/4/2026, Grab tăng phí nền tảng GrabBike từ 2.000 lên 3.000 đồng/chuyến; GrabCar khoảng 4.000 - 19.000 đồng. Dù mức chiết khấu công bố khoảng 20 - 27%, nhưng nhiều tài xế cho rằng thực tế cao hơn.

Luật sư Trần Xuân Tiền, Trưởng Văn phòng Luật sư Đồng Đội cho biết, pháp luật chưa có khung riêng cho loại hình lao động này. Phần lớn tài xế ký hợp đồng hợp tác kinh doanh nên chưa được hưởng đầy đủ quyền lợi về bảo hiểm, thời gian làm việc và lương tối thiểu:

"Thứ nhất, cần có khái niệm và tiêu chí riêng để nhận diện “lao động nền tảng”. Thứ hai, cần làm rõ hơn thế nào là “quản lý, giám sát” khi việc đó được thực hiện bằng thuật toán. Thứ ba, các nền tảng cần minh bạch hơn với tài xế, công khai cấu trúc từng khoản trong một cuốc xe, tham vấn trước khi thay đổi chính sách ảnh hưởng thu nhập của họ. Thứ tư, nên tính đến việc cho tài xế có tổ chức đại diện của mình để có kênh đối thoại chính thức. Nhiều nước cũng đã đi theo hướng này như đặt trần chiết khấu, hay công nhận lao động nền tảng là một nhóm riêng có cơ chế thương lượng tập thể".

Từ khoảng trống về quyền lợi, chuyên gia kinh tế, TS Nguyễn Trí Hiếu phân tích, mâu thuẫn giữa nền tảng và tài xế thể hiện rõ ở tỷ lệ khấu trừ. Nếu cách đây mười năm, mức này vào khoảng 20%, thì nay có nơi đã lên 30 - 40%. Trong khi nền tảng chịu áp lực chi phí vận hành, thì tài xế phải “gánh” tiền xăng, bảo dưỡng phương tiện, chi phí tài chính khác, cùng những trở ngại như tắc đường, ngập úng,… khiến thời gian vận chuyển kéo dài. Vì vậy, tính toán đầy đủ chi phí của cả hai phía để xác định tỷ lệ khấu trừ phù hợp là cách để gỡ “nút thắt”:

"Có thể dùng mức lương tối thiểu mà luật hiện hành đang áp dụng, vì đến cuối cùng, họ cũng phải dùng thời gian lao động làm mẫu số để tính đồng lương tối thiểu. Bộ Xây dựng sẽ đưa ra mức lương tối thiểu cho một tiếng đồng hồ đối với tài xế Grab là mức nào, dựa trên đó có thể tính được tỷ lệ khấu trừ bao nhiêu là hợp lý. Chúng ta cần có sự nghiên cứu một cách khoa học do Chính phủ thực hiện, từ đó đưa ra đề xuất cho cả hai bên thương lượng. Tôi nghĩ nên có một công đoàn của các tài xế Grab để có tiếng nói chính thức".

Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Hữu Tuấn - Giám đốc Trung tâm Phát triển thương mại điện tử, Cục Thương mại điện tử, Bộ Công thương cho biết, theo Luật Thương mại điện tử 2025 và Nghị định 248/2026, nền tảng gọi xe phải minh bạch về giá, chiết khấu, phí dịch vụ và thông báo trước khi thay đổi chính sách; đồng thời phải công khai các tiêu chí chính khi phân bổ cuốc xe bằng thuật toán.

Khi tài xế bị hạn chế tài khoản, cắt thưởng hoặc xử lý do hủy cuốc, tắt ứng dụng, quyết định khiếu nại phải có người xem xét. Cơ quan quản lý cũng có quyền yêu cầu nền tảng cung cấp dữ liệu, thông tin về thuật toán.

"Đẩy mạnh công tác thực thi pháp luật về thương mại điện tử. Yêu cầu các nền tảng phải công khai tiêu chí phân bổ đơn cuốc và biểu phí. Cấm các nền tảng chèn ép việc sử dụng dịch vụ nội bộ (như thanh toán hay logistics).

Bảo vệ quyền, cho phép tài xế có thể chạy trên nhiều nền tảng cùng một lúc. Cho phép tài xế tải về dữ liệu giao dịch của mình để tự đối soát thu nhập. Bắt buộc các nền tảng phải có con người tham gia vào quá trình xử lý khiếu nại và phải thông báo trước ít nhất 5 ngày khi áp đặt bất kỳ hạn chế nào lên tài khoản của tài xế".

Cũng theo ông Nguyễn Hữu Tuấn, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý để xây dựng quy định về giới hạn thời gian tài xế lái xe liên tục trên nền tảng số, vừa bảo vệ sức khỏe người lao động, vừa bảo đảm an toàn giao thông.

Khi các giải pháp được thực hiện đồng bộ, kinh tế nền tảng có thể chuyển từ cạnh tranh dựa vào thâm dụng lao động sang cạnh tranh bằng hiệu quả công nghệ và minh bạch pháp lý.