Sụt lún, sạt lở bủa vây ĐBSCL (Bài 2): Loay hoay ứng phó

Sụt lún, sạt lở bủa vây ĐBSCL (Bài 1): Sống trong nỗi lo mất đất, mất nhà

Theo Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam, dung tích các hồ chứa ở thượng nguồn sông Mekong đã tăng rất nhanh trong hơn 20 năm qua, từ khoảng 15 tỷ m3 năm 2001 lên khoảng 71 tỷ m3 hiện nay. Điều này làm thay đổi đáng kể chế độ dòng chảy về hạ lưu.

Tốc độ sụt lún tại ĐBSCL hiện dao động khoảng 0,5 - 3 cm mỗi năm, đặc biệt nghiêm trọng ở các khu vực ven biển như Cà Mau. Bên cạnh thay đổi dòng chảy và phù sa từ thượng nguồn sông Mekong, tình trạng khai thác cát và nước ngầm vượt quá khả năng phục hồi tự nhiên khiến tình trạng sụt lún, sạt lở tại ĐBSCL diễn biến ngày càng nghiêm trọng.

Trong năm 2026, từ nguồn do Sở Nông nghiệp và Môi trường quản lý, vốn phân cấp cho cấp xã và quỹ phòng, chống thiên tai thành phố, Cần Thơ đã bố trí hơn hơn 47 tỷ đồng để xử lý 65 điểm sạt lở, với tổng chiều dài được gia cố hơn hơn 11.700m.

Dù đã triển khai khắc phục một số vị trí, khối lượng sạt lở cần xử lý vẫn rất lớn. Thành phố còn khoảng 207 điểm sạt lở bờ sông, chiều dài hơn 17.700 m, cần nguồn vốn khoảng trên 1.570 tỷ đồng. Hiện các điểm này chưa được bố trí kinh phí để triển khai gia cố. Trong đó có 8 điểm được xác định rất cấp bách, có tổng chiều dài khoảng trên 9.500 m và nhu cầu kinh phí trên 1.290 tỷ đồng, tập trung tại các xã Đại Hải, Cù Lao Dung, Thạnh Xuân, Vĩnh Trinh, Thạnh Hòa và Châu Thành.

Chủ tịch UBND xã Thạnh Hòa Đặng Ngọc Nguyên cho biết, địa phương đã đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động người dân chủ động di dời tài sản tại các khu vực xung yếu; thực hiện các biện pháp gia cố tạm thời tại những điểm có nguy cơ sạt lở. Hiện tình trạng sạt lở của địa phương diễn biến phức tạp và quy mô xử lý lớn nên giải pháp hữu hiệu là triển khai công trình kè để bảo vệ bờ kênh xáng Nàng Mau. Tuy nhiên, nguồn vốn đầu tư lớn, vượt quá khả năng cân đối của địa phương.

"Địa phương chủ động theo phương châm 4 tại chỗ, huy động lực lượng công an, quân sự xuống để hỗ trợ người dân di dời tài sản, đồng thời cũng tuyên truyền vận động nhân dân di dời giảm mức độ ảnh hưởng, cũng cấm biển báo để người dân không đi qua điểm sạt lở."

Là địa phương chịu tác động lớn của sụt lún, sạt lở nên tỉnh An Giang đặc biệt quan tâm đến việc triển khai đồng bộ các giải pháp công trình và phi công trình nhằm thích ứng hiệu quả với điều kiện thực tiễn.

Ông Lê Hữu Toàn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang cho biết, địa phương có gần 5.000 hộ dân với khoảng 21.000 nhân khẩu nằm trong khu vực có nguy cơ sạt lở bờ sông, bờ biển. Chính vì vậy địa phương đã bố trí xây dựng nhiều cụm, tuyến dân cư, góp phần ổn định chỗ ở cho hơn 1.000 hộ dân. Tuy nhiên, việc bố trí dân cư phải gắn với tạo sinh kế bền vững cho người dân để yên tâm ổn định cuộc sống lâu dài. Cùng với đó nghiên cứu cơ chế kết hợp giữa phòng, chống sạt lở với phát triển kinh tế - xã hội, tạo quỹ đất mới phục vụ thu hút đầu tư và phát triển hạ tầng. Ông Lê Hữu Toàn cho biết thêm:

"Hiện nay An Giang đang đi theo hướng từ phòng chống sạt lở tạo ra tuyến dân cư, từ các tuyến dân cư này có sinh kế trên đây luôn, thì tính cái tính bền vững này mới được. Như vậy An Giang còn khoảng 3.000 hộ cần phải có nguồn lực, thời gian tới mình bố trí, sắp xếp những nơi đó vừa tạo ra sinh kế, vừa ổn định cho bà con và chúng ta đảm bảo khắc phục sạt lở, cái này sẽ ổn hơn rất là nhiều, cơ chế này rất là hợp lý cho việc chúng ta đầu tư phát huy giá trị."

Cà Mau là địa phương chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu tại ĐBSCL, đặc biệt là tình trạng sụt lún, hạn hán, ngập úng và xâm nhập mặn. Diễn biến sạt lở bờ biển tại Cà Mau ngày càng nghiêm trọng, hiện nay địa phương đã đề xuất xử lý khẩn cấp khoảng 57 km bờ biển, tuy nhiên qua khảo sát tiếp tục phát sinh thêm gần 29 km có nguy cơ cao.

Ông Nguyễn Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau cho biết, trước những diễn biến của thiên tai cực đoan vùng ĐBSCL cần phải triển khai các dự án cấp bách nhằm hạn chế thiệt hại; đồng thời bố trí dân cư phù hợp với sinh kế, văn hóa đặc thù của cư dân vùng sông nước ĐBSCL.

"Tỉnh Cà Mau cũng kiến nghị với bộ xem xét hỗ trợ cho các tỉnh vùng ĐBSCL xử lý các đoạn bờ sông, bờ biển khẩn cấp. Nếu như đã khẩn cấp rồi mà mình không xử lý thì mình không làm tròn trách nhiệm, nếu mình ban bố tình huống mà mình không có tiền để khắc phục thì mình cũng chịu trách nhiệm. Đây là tình huống rất kẹt cho người có thẩm quyền ở địa phương."

Tình trạng sụt lún, sạt lở, cùng các tác động khác của thiên nhiên như ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn tại ĐBSCL diễn biến ngày càng phức tạp, khó lường. Thực tế cho thấy, một vài chỉ số trong kịch bản biến đổi khí hậu đã vượt dự báo, gây nhiều tác động đến đời sống người dân. Tuy nhiên việc ứng phó với thực trạng này thời gian qua còn thiếu tính liên kết giữa các địa phương trong vùng; nhiều chỗ, nhiều nơi còn manh mún do thiếu kinh phí. Ông Đỗ Văn Em ở ấp Sa Phô, xã Đất Mới, tỉnh Cà Mau bộc bạch:

"Từ đầu năm tới giờ cái khúc mà đầu kênh đằng kia lại chỗ này khoảng chừng nó 700 mét à, chưa tới cây số mà xảy ra 4 vụ. Nói chung là cứ sạt lở là trước mắt thì di dời. Di dời cũng rất là lo lắng chứ, sợ mà, sạt lở nó nặng nề lắm. Chính quyền địa phương cũng hỗ trợ, nói chung rất là nhiệt tình. Khắc phục thì cũng rất là khó. Làm cũng rất nhiều rồi chứ mà cũng chưa có phương án gì khả thi lắm, cũng khắc phục tạm thời. Càng ngày nó càng nghiêm trọng, rất là nặng nề, nặng nề dữ lắm."

Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp, thời gian qua Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương đã đầu tư nhiều nguồn lực để ứng phó với những thách thức tại ĐBSCL. Tuy nhiên, việc xử lý không thể theo hướng cục bộ, riêng lẻ như “sạt lở ở đâu thì làm kè ở đó” hay “sụt lún ở đâu thì xử lý ở đó”, mà cần có cách tiếp cận tổng thể, liên vùng, liên tỉnh và liên ngành để giải quyết tận gốc các vấn đề.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh, Kết luận số 26 đã xác định rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành, địa phương; đồng thời đề ra giải pháp đồng bộ nhằm kiểm soát tình trạng sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn.

"Các hệ thống thủy lợi lớn đã đến lúc phải nạo vét rồi nhưng không làm được, một là không có chỗ bãi đổ thải là lớn nhất, hai là sạt lở, sạt lở bờ sông thì không ngại, nhưng sạt lở ảnh hưởng đến bà con ở ven sông cứ cắm cọc ra giữa sông để làm nhà chắc chắn là sạt. Muốn nạo vét được trả lại dòng sông phải di dân đi, di dân đi bây giờ dùng cái đổ thải đó quy hoạch lại dân cư, thế là chúng ta lại được một công rất nhiều việc. Số liệu các hộ cần di dời, nhu cầu nạo vét chúng ta có đầy đủ, thì đây là những cơ chế chính sách cần phải làm ngay."

Sụt lún, sạt lở gia tăng cùng những tác động khác từ thiên nhiên cho thấy ĐBSCL đang phải đối mặt với những thách thức chưa từng có trong lịch sử phát triển. Đây không còn là câu chuyện riêng của từng địa phương mà đã trở thành vấn đề mang tính liên vùng, liên ngành, tác động trực tiếp đến an ninh nguồn nước, an ninh lương thực và sinh kế của gần 20 triệu người dân.