Sụt lún, sạt lở bủa vây ĐBSCL (Bài 1): Sống trong nỗi lo mất đất, mất nhà

Những ngày qua, tâm trạng của bà Nguyễn Thị Mỹ Hiền (75 tuổi) ấp Phụng An, xã Nhơn Mỹ vẫn chưa hết bàng hoàng khi căn nhà của bà vào lúc nửa đêm bất ngờ đổ ập xuống sông Rạch Mọp cùng với đoạn đường giao thông dài khoảng 30m do sụt lún, sạt lở. Những năm qua, dù đã nhiều lần di dời nhà vào bên trong đất vườn nhưng sạt lở tiếp tục lấn sâu đe dọa cuộc sống của gia đình bà.

"Tôi thì sạt mấy lần rồi. Hồi đó ở tuốt ngoài ngoải rồi sạt tôi mới cất nhà vô đây, dời từ từ lên, tới giờ lên đây bị sạt nữa đó. Sạt hồi đó lần đầu đó là 11 giờ đêm, rồi cái này cũng cỡ 2 giờ đêm, sạt ban đêm không hà. Trời ơi! Sạt lần đầu tôi tưởng đâu ông này chết, sạt cái dạt miếng tôn ra đó, ổng bị mình mẩy máu không. Tôi bị mấy lần tôi sợ muốn chết rồi, yên tâm gì nổi mà yên”.

Theo Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Nhơn Mỹ Cao Minh Thơm, hiện xã ghi nhận hơn 100 điểm sạt lở với tổng chiều dài hơn 1.600m. Tình trạng này đã làm chia cắt 5 tuyến đường huyết mạch, cuốn trôi hoàn toàn 9 căn nhà của người dân, ước tính thiệt hại tài sản hơn 6,2 tỷ đồng.

Từ đầu năm đến nay tại xã Thạnh Hòa, thành phố Cần Thơ cũng đã xảy ra nhiều vụ sụt lún, sạt lở nghiêm trọng, đặc biệt là khu vực ven kênh xáng Nàng Mau. Theo thống kê của địa phương, các điểm sạt lở ảnh hưởng đến 12 căn nhà của người dân và 40m đường giao thông nông thôn.

Bà Nguyễn Thị Út ở ven kênh xáng Nàng Mau, xã Thạnh Hòa cho biết, vụ sạt lở xảy ra bất ngờ làm toàn bộ căn nhà của bà sụp hoàn toàn xuống sông, gây thiệt hại lớn về tài sản. Tình trạng sạt lở còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sinh hoạt và hoạt động sản xuất, kinh doanh của nhiều hộ dân trong khu vực, buộc một số gia đình phải di dời khẩn cấp để đảm bảo an toàn.

"Sụp hoàn toàn hết trơn nguyên một căn nhà, thiệt hại khoảng hơn 600 triệu nhà với đất luôn, nói chung là nước ngập hết trơn, nước ngập làm không được, nhà cửa buôn bán không được. Cũng mong chính quyền, các cấp trên làm bờ kè cho dân yên tâm làm, cho con em đi học."

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ, từ đầu năm 2026 đến nay, địa bàn thành phố đã xảy ra hơn 270 điểm sạt lở bờ sông, bờ biển với tổng chiều dài trên 34.452m. Sạt lở đã làm 10 căn nhà bị cuốn hoàn toàn xuống sông, hơn 70 căn nhà khác bị ảnh hưởng; nhiều tuyến điện, nước phải di dời vào phía trong. Một số khu vực giao thông nông thôn bị chia cắt, ảnh hưởng trực tiếp đến việc đi lại, sinh hoạt và vận chuyển hàng hóa. Ước tổng nhu cầu kinh phí để gia cố, khắc phục tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển trên địa bàn thành phố khoảng 1.618 tỷ đồng.

Không riêng thành phố Cần Thơ, tại nhiều địa phương khác ở ĐBSCL, sạt lở cũng đang trở thành nỗi lo thường trực của người dân sống ven sông, rạch. Không chỉ làm mất đất sản xuất, thiên tai còn đe dọa trực tiếp đến nhà ở, công trình dân sinh và hệ thống giao thông nông thôn ảnh hưởng lớn đến việc đi lại, vận chuyển hàng hóa và sinh hoạt của người dân.

Theo thống kê sơ bộ của tỉnh Cà Mau, từ đầu năm 2026 đến giữa tháng 8 vừa qua, thiên tai gây thiệt hại tại tỉnh ước khoảng 30 tỉ đồng. Toàn tỉnh đã xảy ra 91 vụ sạt lở với tổng chiều dài khoảng 2.471m, ảnh hưởng 84 căn nhà, công trình và diện tích sản xuất.

Ông Phạm Văn Tý cho biết, hơn 8 năm về lập nghiệp bên bờ sông Cửa Lớn ở ấp Sa Phô, xã Đất Mới, tỉnh Cà Mau, ông đã chứng kiến hàng loạt vụ sụp lún, sạt lở đất ven con sông này. Những vụ sạt lở trong thời gian qua đã ăn sâu vào đất liền nơi ông ở gần 20 mét. Vụ sạt lở mới đây nhất cách nay gần 2 tháng vào lúc nửa đêm khiến cho ông đến giờ vẫn còn bàng hoàng mỗi khi  nhớ lại.

"Giác khuya khoảng 1 giờ 30 phút đêm, thấy hiện tượng sụt lở xảy ra nên tôi bỏ chạy chứ không biết làm gì hơn. Hiện tại, gia đình tôi không còn nhà để ở, phải qua ở tạm nhà hàng xóm bà con xung quanh đây. Mọi năm thì chỉ bị sụt lở một điểm khoảng 5m đến 7m, không đến nỗi nào. Nhưng năm nay xuất hiện tới 4 điểm sạt lở, mỗi điểm kéo dài từ 10m, 12m, thậm chí có nơi lên tới 15m. Ngoài ra, tại các khu vực lân cận vẫn đang tiếp tục có dấu hiệu và nguy cơ sụt lở thêm."

Theo ông Trần Chí Hùng, Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ, tình trạng sụt lún, sạt lở bờ sông trên địa bàn diễn biến phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Tuy nhiên, việc di dời người dân khỏi khu vực nguy hiểm gặp nhiều khó khăn do người dân có tập quán sinh sống ven sông từ nhiều đời nay.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ, qua khảo sát nhiều hộ dân không có đất ở ổn định nên dù khu vực có nguy cơ sạt lở cao vẫn chưa thể di dời. Vì vậy, cần phải có đề án về di dời dân cư vùng sạt lở, đồng thời lồng ghép với chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát để hỗ trợ đất ở cho người dân không có điều kiện xây dựng nhà ở ổn định.

"Di dời dân ở các tuyến ven sông thì đây là một văn hóa, đời sống của người ta gắn liền với sông nước, cụ thể trên địa bàn Cần Thơ mà Hậu Giang trước đây vận động người dân di dời khỏi điểm nguy cơ sạt lở rất khó, tư thế sẵn sàng di dời mà không có mình thì người ta tiếp tục ở lại. Cho nên để triển khai kết luận 26 thì bộ cùng với các địa phương có cái đề án rất cụ thể đối với người dân di dời vùng sạt lở."

Theo Bộ NN&MT, khu vực ĐBSCL đang xảy ra sụt lún diện rộng với tốc độ phổ biến 0,5-3 cm/năm, nhiều nơi ven biển trên 2,5 cm/năm. Quan trắc cho thấy trong 5 năm gần đây, mức sụt lún toàn vùng có nơi vượt 10 cm. Từ năm 2016 đến nay, toàn vùng ghi nhận 2.137 điểm sụt lún cục bộ, tập trung ở các tuyến kênh rạch, đê bao và khu vực ngọt hóa.

Về sạt lở, ĐBSCL xuất hiện 812 điểm với tổng chiều dài trên 1.210 km, trong đó 315 điểm đặc biệt nguy hiểm, ảnh hưởng trực tiếp đến dân cư và hạ tầng. Ngập úng do triều cường gia tăng, mức ngập phổ biến 0,2-0,4 m, một số nơi 0,6-0,7 m; xâm nhập mặn có xu hướng đến sớm hơn 1-1,5 tháng. Trong 10 năm qua, khu vực ghi nhận 3 đợt hạn mặn lớn, trong đó hai đợt 2015-2016 và 2019-2020 đạt mức lịch sử, với ranh mặn xâm nhập sâu 60-80 km.

Sụt lún, sạt lở đang bủa vây khắp vùng châu thổ Cửu Long, nơi đang gánh trên vai trọng trách an ninh lương thực vẫn ngày đêm gồng mình với những tác động cực đoan từ thiên nhiên. Sụt lún, sạt lở không còn là câu chuyện của riêng một vài hộ dân ven sông, rạch mà đã trở thành thách thức lớn đối với sự an toàn của cộng đồng và hạ tầng ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Đối với người dân, mỗi mét đất bị cuốn trôi không chỉ là mất mát về tài sản, mà còn là mất đi nơi ở, sinh kế và sự bình yên đã gắn bó qua nhiều thế hệ.