Sinh viên xuất sắc được bổ nhiệm lãnh đạo không cần thâm niên, cơ hội cho người trẻ?

Đặc biệt trong đó à đề xuất cho phép sinh viên tốt nghiệp xuất sắc được xem xét giao tập sự chức vụ lãnh đạo chỉ sau 2 năm hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, mà không cần điều kiện về thâm niên hay quy hoạch. Đề xuất này được kỳ vọng sẽ mở ra cơ hội phát triển cho người trẻ có năng lực, góp phần tạo động lực đổi mới trong khu vực công.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cũng băn khoăn về tính công bằng, tiêu chí đánh giá cũng như tác động đến môi trường làm việc và động lực phấn đấu của đội ngũ công chức, viên chức lâu năm. 

Xung quanh nội dung này, PV Ban VOV Giao thông Quốc gia có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội:

PV: Thưa ông, dự thảo nghị định đang đề xuất một số cơ chế ưu đãi đột phá cho sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, trong đó có việc xem xét giao tập sự chức vụ lãnh đạo như phó trưởng phòng, phó vụ trưởng chỉ sau 2 năm hoàn thành tốt nhiệm vụ mà không cần điều kiện về thâm niên hay quy hoạch. Theo ông, nếu được thông qua, đề xuất này sẽ tác động như thế nào đến công tác xây dựng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực hiện nay?

ĐBQH Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng đây là một đề xuất rất đáng chú ý, bởi nó chạm vào một “điểm nghẽn” lâu nay của khu vực công, đó là làm thế nào để người trẻ tài năng nhìn thấy cơ hội phát triển thực sự trong bộ máy nhà nước, chứ không chỉ nhìn thấy sự ổn định hay những nấc thang thăng tiến quá dài.

Nhiều năm qua, chúng ta nói nhiều đến thu hút nhân tài, nhưng thực tế, thu hút không chỉ là tuyển được người giỏi vào cơ quan nhà nước, mà quan trọng hơn là sau khi họ vào rồi, chúng ta có tạo được môi trường để họ được thử thách, được giao việc lớn, được đánh giá bằng hiệu quả công việc và được trao cơ hội tương xứng với năng lực hay không.

Nếu một sinh viên tốt nghiệp xuất sắc, sau 2 năm công tác đã chứng minh được năng lực nổi trội, có phẩm chất tốt, tư duy đổi mới và kết quả công việc rõ nét nhưng vẫn phải chờ đợi theo lộ trình quá cứng nhắc rất dễ dẫn đến tâm lý nản lòng, thậm chí rời khu vực công để tìm môi trường năng động hơn.

Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều quy định mới về cán bộ, công chức, viên chức và chính sách nhân tài đang được hoàn thiện, việc bổ sung cơ chế tập sự lãnh đạo đối với sinh viên tốt nghiệp xuất sắc là bước đi phù hợp. Nếu được thiết kế chặt chẽ, cơ chế này sẽ phát đi thông điệp tích cực rằng khu vực công không chỉ vận hành theo kiểu “sống lâu lên lão làng”, mà biết trọng dụng năng lực, mở đường cho người tài và giao nhiệm vụ khó để người trẻ rèn luyện, trưởng thành.

Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới, đòi hỏi quản trị hiện đại, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế sâu rộng. Vì vậy, chúng ta rất cần một thế hệ cán bộ trẻ có tri thức mới, năng lượng mới, khả năng thích ứng nhanh và dám chịu trách nhiệm.

PV: Tuy nhiên, theo ông, việc bổ nhiệm người trẻ, dù rất xuất sắc, mà không cần thâm niên liệu có đảm bảo sự công bằng trong môi trường làm việc? Điều này có ảnh hưởng đến động lực phấn đấu của những công chức, viên chức đã công tác lâu năm hay không?

ĐBQH Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng đây là câu hỏi rất xác đáng, bởi bất kỳ chính sách đột phá nào về nhân tài cũng phải đối diện với bài toán công bằng. Theo tôi, công bằng không có nghĩa là tất cả mọi người đều đi cùng một tốc độ, mà là mỗi người được đánh giá đúng theo năng lực, đóng góp, phẩm chất và hiệu quả công việc của mình. Nếu một người trẻ thực sự xuất sắc, có năng lực lãnh đạo, thành tích được kiểm chứng, phẩm chất chính trị và đạo đức công vụ tốt, được tập thể ghi nhận thì việc trao cho họ cơ hội thử thách sớm không phải là bất công, mà là sự công bằng đối với tài năng.

Kinh nghiệm và thâm niên không nên trở thành rào cản ngăn người trẻ tiến lên, nhưng cũng không thể bị xem nhẹ như một giá trị lỗi thời. Trong quản trị công, kinh nghiệm thực tiễn, sự từng trải, khả năng xử lý quan hệ xã hội, hiểu biết về địa bàn, con người và văn hóa tổ chức đều là những năng lực rất quan trọng.

Tôi thiên về cách tiếp cận cân bằng: người trẻ xuất sắc có thể được giao tập sự lãnh đạo, nhưng phải là tập sự đúng nghĩa — có thời hạn, có người hướng dẫn, có nhiệm vụ rõ ràng, có đánh giá độc lập và có thể dừng lại nếu không đáp ứng yêu cầu. Tôi thấy dự thảo hiện nay cũng đi theo hướng đó, tức là sau thời gian tập sự sẽ được cấp có thẩm quyền đánh giá, xem xét bổ nhiệm chính thức theo nhu cầu sử dụng của cơ quan, đơn vị. Theo tôi, đây là hướng đi đúng.

PV: Theo ông, để bảo đảm lựa chọn đúng người, tránh tình trạng “đặc cách”, ưu ái hoặc lợi dụng chính sách để “thăng tiến siêu tốc”, cần bổ sung những cơ chế giám sát hay tiêu chí cụ thể nào?

ĐBQH Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải biến khái niệm “tài năng” từ một nhận xét cảm tính thành hệ tiêu chí có thể kiểm chứng được. Chúng ta không thể chỉ dựa vào bằng cấp, thành tích học tập hay sự giới thiệu của một vài cá nhân. Trước hết, cần có hệ tiêu chí định lượng và định tính rõ ràng.

Về định lượng, phải có sản phẩm công việc cụ thể sau 2 năm công tác như: đề án tham mưu, sáng kiến được áp dụng, nhiệm vụ khó hoàn thành… Không nên chỉ đánh giá bằng danh hiệu thi đua chung chung. Phải trả lời được câu hỏi: người này đã tạo ra giá trị gì khác biệt so với mặt bằng chung?

Về định tính, cần đánh giá qua nhiều kênh: lãnh đạo trực tiếp, đồng nghiệp, đơn vị phối hợp, thậm chí cả phản hồi của người dân trong những vị trí có tiếp xúc trực tiếp. Người có tài trong khu vực công không chỉ là người thông minh mà còn phải biết lắng nghe, hợp tác và đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân.

Thứ hai, cần có hội đồng đánh giá độc lập, không chỉ gồm lãnh đạo cơ quan sử dụng cán bộ mà nên có đại diện cơ quan tổ chức cán bộ, chuyên gia chuyên ngành, cấp ủy và cơ quan kiểm tra, thanh tra nội bộ.

Thứ ba, phải coi tập sự lãnh đạo là giai đoạn thử thách nghiêm túc, chứ không phải “bước đệm mặc định” để bổ nhiệm. Tôi cho rằng chính sách nhân tài phải có cả “cửa vào” và “cửa ra”; có thu hút thì cũng phải có đào thải; có trao cơ hội thì phải có kiểm soát quyền lực.

Cuối cùng, tôi cho rằng cần nhìn chính sách này trong tinh thần lớn hơn, đó là đổi mới công tác cán bộ để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Chúng ta cần người trẻ, cần tài năng, cần sự đột phá, nhưng càng đột phá thì càng phải kỷ cương; càng trao cơ hội nhanh thì càng phải giám sát chặt; càng trọng dụng nhân tài thì càng phải chống đặc quyền, đặc lợi.

PV: Cảm ơn ông với những chia sẻ vừa rồi!