“Sau nút bấm khởi công: Cuộc đua về đích của những đại công trình”

Để các dự án sớm phát huy hiệu quả, bài toán đặt ra là làm thế nào để biến quyết tâm khởi công thành tiến độ thực chất, bảo đảm công trình về đích đúng hẹn, đưa nguồn lực đầu tư trở thành động lực tăng trưởng của thành phố. 

Trong hàng loạt dự án được TP.HCM khởi công dịp Quốc khánh năm nay, có nhiều công trình giao thông quy mô lớn như: Dự án nâng cấp, mở rộng quốc lộ 13; Dự án nâng cấp, mở rộng quốc lộ 1, đoạn từ Kinh Dương Vương đến ranh tỉnh Tây Ninh; hai dự án thành phần thuộc Dự án Vành đai 4 TPHCM gồm đường cao tốc đoạn từ ngã tư Tóc Tiên - Châu Pha đến cầu Châu Đức và đường cao tốc đoạn từ sông Sài Gòn đến kênh Thầy Cai.

Với người dân, việc xây dựng mở rộng các tuyến đường đồng nghĩa với việc đi lại, giao thương được thuận tiện hơn:

"Nếu mà mở rộng được Quốc lộ 13 thì thành phố mình giải quyết được nhiều thứ lắm, cho nên người dân họ cũng mong muốn điều đó”.

“Tuyến Quốc lộ 1 đoạn Bình Chánh, lượng xe tải, xe khách thì vô cùng lớn ra vào thường xuyên. Thành phố mở rộng được đoạn đường này thì tốt, vừa đi thuận lợi mà còn đảm bảo an toàn cho người đi xe máy nữa”. 

Ngoài giảm áp lực giao thông trên các tuyến cửa ngõ, theo chuyên gia đô thị Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, trong bối cảnh TPHCM mở rộng không gian, việc khởi công các dự án giao thông chiến lược còn góp phần tạo nền tảng cho mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm phát triển: "TP.HCM đã trở thành một siêu đô thị với quy mô lớn hơn rất nhiều so với trước. Trong bối cảnh đó, tiền đề cho việc phát triển đô thị đa cực, đa trung tâm phải được đặt trên nền tảng phát triển hạ tầng. Vì vậy, các dự án sắp tới đa số đều là các dự án kết nối vùng. Những dự án hạ tầng như thế này là tiền đề quan trọng hàng đầu để chúng ta phát triển nhanh và mạnh trong giai đoạn kế tiếp".

Tuy nhiên, sau lễ khởi công, để các dự án sớm phát huy hiệu quả, bài toán đặt ra là “cuộc đua” về đảm bảo tiến độ. Bởi từ thực tế các dự án trước đây cho thấy, các dự án khởi công “rầm rộ” nhưng lại chậm tiến độ, do vướng công tác giải phóng mặt bằng, thiếu nguồn vốn, vật liệu, chậm thủ tục ký hợp đồng đến năng lực các nhà thầu.

Qua bài học từ các dự án đi trước, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, thành phố cần thay đổi cách thức chuẩn bị và tổ chức thực hiện dự án: "Để làm được những điều đó cần ba sự đổi mới tư duy quan trọng. Thứ nhất, đổi mới tư duy từ đơn ngành sang quản lý đa ngành, lúc đó sẽ không còn đội vốn hay kéo dài thời gian như trước đây. Thứ hai từ kinh tế tập trung sang kinh tế thị trường, tức là mọi dự án mọi dự án đều có cơ hội mang lại nguồn lợi cho các đơn vị cùng tham gia. Thứ ba, đổi mới tư duy khoa học. Trước đây khởi công để kỷ niệm các ngày lễ lớn khi chưa giải phóng xong mặt bằng, giờ cần thay đổi cách làm: phải hoàn tất giải phóng mặt bằng trước khi khởi công".

Trước các “điểm nghẽn”, Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM Trần Quang Lâm cho biết, thành phố đang từng bước tháo gỡ nhằm đẩy nhanh tiến độ triển khai các dự án: "Các công trình trọng điểm thời gian qua, Thành phố đã tập trung chỉ đạo ưu tiên về vốn, về thời gian. Tuy nhiên, sau khi chúng ta khởi công, một số dự án, chủ yếu là đầu tư công thì việc triển khai thời gian qua cũng chưa được như tiến độ mong muốn. Ví dụ như: mặt bằng cũng chưa được đồng bộ, thì cũng đã được đẩy nhanh hơn.

Về vật liệu xây dựng, có một số giai đoạn cũng khó khăn, bây giờ cũng đã ổn rồi. Về cát, đá, thành phố đã có các cuộc họp chuyên đề, có thể huy động các nguồn từ bên ngoài. Về dự án PPP, để đẩy nhanh việc xây dựng, cũng như pháp lý ký hợp đồng thì chúng ta thực hiện theo cơ chế đặc biệt trong quá trình đàm phán ký hợp đồng".

Theo ông Trần Quang Lâm, ngoài áp dụng cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98/2025 để tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc, TP.HCM đang đặt kỳ vọng vào những cơ chế mới trong Luật Phát triển Đô thị đặc biệt có hiệu lực từ ngày 1/10, sẽ giúp thành phố rút ngắn nhiều khâu trong quá trình chuẩn bị và triển khai dự án: "Từ 1/10, Luật phát triển đô thị ban hành. Như vậy, chúng ta sẽ chuẩn bị ngay danh mục từ bây giờ cái dự án nằm trong Chương trình 03, các dự án của chương trình ven kênh rạch, dự án ùn tắc giao thông. Và xây dựng tiêu chí để lựa chọn nhà đầu tư, cũng như tiêu chí để chỉ định nhà thầu. Sắp tới, trong Luật Phát triển Đô thị của mình thì cũng đang thiết kế theo hướng: sau bước thiết kế dự án thì có thể xem xét một số dự án giao cho nhà đầu tư tổ chức thẩm định thiết kế, dự toán ở bước sau. Và mình sẽ đưa ra điều kiện quản lý chất lượng và điều kiện quản lý bảo hành vào hợp đồng. Và tất nhiên phải lựa chọn được các nhà đầu tư có năng lực thực sự, để đẩy nhanh được tiến độ".

Bên cạnh việc đảm bảo tiến độ dự án, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Công Vinh nhấn mạnh, các đơn vị phải bảo đảm chất lượng công trình, sử dụng hiệu quả nguồn lực và lấy hiệu quả phục vụ nhân dân làm thước đo: “TPHCM quán triệt sâu sắc tinh thần: “Đã cam kết là phải thực hiện, đã làm là phải có sản phẩm cụ thể phục vụ nhân dân”. Lãnh đạo Thành phố đề nghị, đối với các dự án khởi công, chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và nhà thầu thi công cần vận dụng tối đa các cơ chế mới; ra quân với tinh thần “vượt nắng, thắng mưa”; bảo đảm tuyệt đối về chất lượng, tiến độ và an toàn lao động; kiên quyết phòng, chống thất thoát, lãng phí và tiêu cực”.

Cuộc đua về đích 

Không chỉ là dự án nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 1, Quốc lộ 13 đến các công trình kết nối liên vùng, mà hàng loạt dự án hạ tầng, giao thông, đô thị trọng điểm được TP.HCM triển khai thời gian qua là những tiền đề quan trọng tạo động lực tăng trưởng trong giai đoạn kế tiếp của một “siêu đô thị”, cũng như mở rộng dư địa phát triển cho cả vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Chính vì kỳ vọng lớn, yêu cầu về tiến độ cũng phải lớn tương ứng. Bởi một dự án chỉ thực sự tạo ra giá trị khi nó được hoàn thành và đưa vào khai thác. Nhìn lại nhiều dự án hạ tầng những năm qua, có thể thấy một thực tế: nếu mặt bằng chưa được chuẩn bị đầy đủ, nguồn vốn chưa được khơi thông, thủ tục chưa hoàn tất hoặc vật liệu chưa được tính toán từ sớm, thì rất dễ rơi vào tình trạng có quyết định đầu tư nhưng thiếu điều kiện để triển khai đồng bộ. Khi đó, thời gian bị kéo dài, chi phí phát sinh gây đội vốn và quan trọng hơn, người dân tiếp tục phải chờ đợi những lợi ích mà dự án đáng lẽ đã mang lại. Bởi vậy, sau mỗi “nút bấm” khởi công, thành phố cần một “cuộc đua mới” về tiến độ, trách nhiệm và hiệu quả đầu tư.

Muốn vậy, thành phố cần thay đổi ngay từ khâu chuẩn bị dự án. Mặt bằng phải đi trước. Không thể kỳ vọng nhà thầu tăng tốc khi một phần diện tích thi công vẫn chưa được bàn giao. Có phương án dự phòng về vật liệu, bởi trong bối cảnh cả nước đang triển khai đồng loạt nhiều dự án lớn, dẫn đến sự biến động mạnh về nhu cầu và giá cả vật liệu, nhân công, tỷ giá, tác động trực tiếp đến dự án. Cùng với đó là xây dựng tiến độ theo từng mốc cụ thể và xác định rõ ai chịu trách nhiệm nếu một mốc bị chậm.

Đặc biệt, dự án càng lớn thì càng cần một cơ chế phối hợp đủ lớn. Nhất là, thành phố đang gấp rút hoàn thiện Quy hoạch tổng thể giai đoạn 2025–2050, tầm nhìn 100 năm, đẩy mạnh mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng. Điều này đòi hỏi, thành phố cần chuyển mạnh từ mô hình quản lý đơn ngành sang phối hợp đa ngành. Khi các sở, ngành, địa phương phối hợp như một “guồng máy” thống nhất, các vấn đề phát sinh trong quá trình triển khai dự án sẽ được giải quyết đồng bộ.

Nguồn vốn cũng phải được đưa vào đúng thời điểm. Năm 2026, TP.HCM được giao nguồn vốn đầu tư công rất lớn và đặt mục tiêu giải ngân ở mức cao nhất. Nhưng giải ngân vốn không đơn thuần là chỉ tiêu tài chính. Quan trọng hơn là tiến độ giải ngân phải gắn với tiến độ của công trình, từ đó mới mang lại hiệu quả kinh tế thực chất.

Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư hạ tầng ngày càng lớn, thành phố cũng cần mạnh dạn hơn trong việc huy động nguồn lực ngoài ngân sách. Hợp tác công – tư, khai thác giá trị đất đai, phát triển đô thị gắn với hạ tầng… nếu được thiết kế minh bạch và khả thi, có thể tạo thêm nguồn lực để thành phố tăng tốc đầu tư.

Để làm được những điều đó, thể chế có vai trò quyết định. Với cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98/2025 và tiến tới là Luật Phát triển Đô thị đặc biệt có hiệu lực từ ngày 1/10, sẽ là “chìa khóa” để các đại công trường “bứt tốc” trong những tháng cuối năm và giai đoạn phát triển tới. Và quan trọng nhất, phải có cơ chế giám sát đủ chặt để những cam kết về tiến độ và chất lượng không chỉ nằm trên giấy.

TP.HCM đang đứng trước một cơ hội rất lớn để thay đổi diện mạo hạ tầng và mở rộng không gian phát triển. Nhưng cơ hội ấy chỉ trở thành kết quả khi những đại công trình không chỉ khởi công đúng thời điểm, mà còn về đích đúng hẹn./.