Sách chuẩn để đổi mới lâu bền

Đây có thể là cơ hội để giáo dục được tinh gọn và khoa học hơn, nhưng vẫn nuôi dưỡng không gian sáng tạo cho thầy và trò.

Một bộ sách chung, liệu có đổi hướng cải cách?

Không phải ngẫu nhiên mà câu chuyện SGK luôn làm nóng các diễn đàn. Bởi đó không chỉ là chuyện giấy mực và con chữ, mà là “bạn” đồng hành của hàng chục triệu học sinh. Thời gian qua, những bộ sách khác nhau đã mang đến nhiều sự lựa chọn nhưng cũng gây một số lúng túng.

Một số trường chuyển đổi bộ sách giữa chừng, phụ huynh băn khoăn khi so sánh, học sinh ít nhiều bị ảnh hưởng trong tiếp nhận tri thức. Thực trạng ấy cho thấy nhu cầu về một “trục chính” để định hình và ổn định hệ thống.

Một bộ sách chung có thể ví như một “bản nhạc” chủ đề của “dàn nhạc” giáo dục, giúp thầy - trò có cùng “nhịp phách”. Nhưng điều đó không có nghĩa tất cả phải chơi cùng một giai điệu đơn điệu, bởi một bản nhạc chủ đề vẫn có thể mở ra không gian cho những biến tấu phong phú, nơi mỗi địa phương, mỗi giáo viên và học sinh có thể linh hoạt mở rộng không gian học tập của mình.

Ở góc nhìn ấy, một bộ sách chung có thể không mâu thuẫn với tinh thần một chương trình, nhiều bộ SGK. Trái lại, nó còn có thể trở thành nền tảng vững chắc để các bộ sách khác phát huy vai trò bổ trợ, tăng thêm sự phong phú mà không làm chệch hướng chuẩn chung.

Thực tế triển khai một chương trình, nhiều bộ SGK đã cho thấy những điểm tích cực: tạo cạnh tranh chất lượng, thúc đẩy cập nhật nội dung, mở rộng quyền lựa chọn cho thầy trò và kích hoạt phương pháp dạy học mới (phân hóa, phát triển năng lực, dạy học dự án). Khi giáo viên có thêm nguồn tư liệu tương thích với đặc thù lớp học, họ dễ linh hoạt thiết kế giờ dạy, còn học sinh có thêm cách tiếp cận tri thức.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở “nhiều” hay “ít”, mà ở chuẩn thẩm định, cơ chế kiểm soát chất lượng và cách sử dụng để phục vụ mục tiêu của chương trình.

Nếu quyết định thực hiện một bộ sách dùng chung thì việc triển khai phải thận trọng, trước hết là chất lượng biên soạn. Khâu biên soạn cần rà soát nhiều vòng, phản biện độc lập, nghiêm ngặt, lắng nghe ý kiến từ thực tiễn lớp học, xử lý kịp thời sai sót và thiết kế đủ linh hoạt để phù hợp vùng miền, điều kiện học sinh; có phụ lục/đề mục địa phương để ứng dụng thống nhất trên toàn quốc.

“Dùng chung” phải giữ được chuẩn chung nhưng không biến thành áp đặt máy móc. Việc biên soạn cần quy tụ được những chuyên gia uy tín để phản ánh được cả tri thức khoa học lẫn hơi thở đời sống. Đó phải là cuốn sách mà giáo viên muốn giảng, học sinh muốn học và phụ huynh tin tưởng trao gửi.

Để thầy trò không bị cuốn vào vòng xoáy xáo trộn thì điều quan trọng là phải có lộ trình chuyển tiếp rõ ràng. Việc áp dụng cần từng bước, tránh thay đổi giữa chừng ở các khối cuối cấp.

Song song đó, bộ sách chung nên đi kèm kho học liệu số và tài liệu “cầu nối” để học sinh, phụ huynh dễ dàng so sánh, đối chiếu, bảo đảm sự liền mạch trong tiếp nhận tri thức. Khi có sự chuẩn bị trước, thay đổi không còn là cú sốc mà trở thành quá trình thích ứng tự nhiên.

Đồng thời, giáo viên cần được tập huấn bài bản và có kênh hỗ trợ thường xuyên, từ diễn đàn trao đổi chuyên môn đến hội thảo thực hành. Vai trò địa phương cũng phải được phát huy qua những tài liệu bổ trợ mang tính vùng miền, giúp lớp học gần gũi với đời sống. Đặc biệt, cơ chế lắng nghe ý kiến từ học sinh, phụ huynh và điều chỉnh cách đánh giá phù hợp sẽ khiến sự chuyển dịch này trở nên nhẹ nhàng.

Những bộ sách đã triển khai có thể đóng vai trò bổ trợ, như các “nhánh sông nhỏ” góp thêm phù sa cho dòng chảy lớn. Tuy nhiên, bổ trợ chỉ nên là “gia vị”, chứ đừng biến thành “mâm cỗ” rối rắm. Thực tế cho thấy thị trường sách tham khảo vốn đã quá tràn lan, khiến phụ huynh lẫn học sinh nhiều phen hoa mắt. Do đó, song song với ổn định từ SGK, việc quản lý chặt chẽ sách tham khảo cũng là điều không thể coi nhẹ.

Mỗi lần thay đổi SGK đều là một phép thử với khả năng thích ứng. Nhưng nếu nhìn ở chiều tích cực thì đây chính là cơ hội rèn luyện năng lực thích ứng, một phẩm chất quan trọng trong thời kỳ biến động.

Một bộ sách chung, nếu được triển khai với tinh thần khoa học và cẩn trọng thì có thể trở thành cú hích để nền giáo dục Việt Nam bước sang một giai đoạn mới: gọn gàng hơn về hệ thống, rõ ràng hơn về định hướng, ổn định lâu dài và mở rộng không gian cho sáng tạo.